Rhybudd i weinidogion bedair blynedd yn ôl yn erbyn uno

Graddedigion Image copyright bbc
Image caption Mae'r Gweinidog Addysg yn gobeithio am uno gwirfoddol ond gall orfodi'r uniad

Cafodd gweinidogion Llywodraeth Cymru gyngor bedair blynedd yn ôl y byddai cynlluniau i uno tair o brifysgolion de Cymru yn "afrealistig".

Mae cynnwys adroddiad cyfrinachol, sydd wedi dod i law BBC Cymru, yn ychwanegu at y ffrae sy'n ymwneud ag uno Prifysgol Fetropolitan Caerdydd, Prifysgol Morgannwg a Phrifysgol Cymru Casnewydd.

Mae Prifysgol Fetropolitan Caerdydd wedi rhybuddio y byddan nhw'n mynd i gyfraith petai'r Gweinidog Addysg, Leighton Andrews, yn eu gorfodi i uno.

Mae'r adroddiad o 2008 gan Yr Athro Syr Deian Hopkin yn dweud bod y cynlluniau ar gyfer uno ar raddfa lawn "yn afrealistig ar hyn o bryd".

Cafodd yr adroddiad, gan fwrdd annibynnol o dan gadeiryddiaeth Syr Deian, ei baratoi ar gais Llywodraeth Cymru a'r Ysgrifennydd Addysg ar y pryd, Jane Hutt.

Ei dymuniad oedd ceisio dod a'r tri sefydliad yn nes at ei gilydd.

Cydweithio

Ar y pryd, dywedodd Prifysgol Fetropolitan Caerdydd, oedd yn cael ei hadnabod fel Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd (UWIC) tan y llynedd, eu bod yn "ffafrio cydweithio agosach ond ddim yn gefnogol i gynlluniau o uno".

Dywedodd Prifysgol Morgannwg eu bod yn gweld "sail busnes" i uno gydag UWIC ond doedd 'na ddim achos wedi ei wneud mewn perthynas â Chasnewydd.

Tynnodd Casnewydd sylw at y cynlluniau oedd ganddyn nhw i gydweithio.

Mae'r adroddiad hefyd yn dangos bod y bwrdd annibynnol wedi edrych ar 32 o fodelau gwahanol lle mae sefydliadau wedi uno yng Nghymru ac yng ngweddill y DU.

Daeth Syr Deian i'r casgliad: "Yn sgil y gwahaniaethau rhwng y sefydliadau o ran eu gweledigaethau, cenhadaeth ac yn wyneb y gwersi a ddysgwyd o uno a'r diffyg cytundeb ar gryfder sail busnes; cytunwyd y byddai uno ar raddfa lawn rhwng dau neu bob un o'r tri sefydliad addysg uwch yn afrealistig ar hyn o bryd."

Ond er gwaetha'r cyngor yn yr adroddiad yn 2008, mae Llywodraeth Cymru eisiau bwrw ymlaen gyda chynlluniau i uno'r tri sefydliad.

Yn 2010, pan gafodd Mr Andrews ei benodi, rhybuddiodd "bod rhaid i'r sector addysg uwch newid neu farw".

Mae Mr Andrews yn credu bod y dystiolaeth yn adolygiad Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru - i leihau nifer y prifysgolion o 11 i chwech - yn dangos y byddai uno yn creu un o'r cyrff addysg uwch mwya pwerus yn y DU.

Uchel Lys

Mae 'na gefnogaeth i'r cynlluniau i uno'r tri sefydliad yn ne ddwyrain Cymru gan undebau'r colegau a phrifysgolion.

Mae Mr Andrews gobeithio y bydd 'na uno gwirfoddol ond mae ganddo'r grym i orfodi hyn.

Yr wythnos diwethaf, fe ddywedodd Barbara Wilding, cadeirydd llywodraethwyr Prifysgol Fetropolitan Caerdydd, eu bod yn barod i ymladd cam o'r fath yn yr Uchel Lys.

Dywedodd nad oedd hi wedi gweld tystiolaeth bod uno yn angenrheidiol ac mae'n bryderus na all llywodraethwyr wneud penderfyniad gwybodus heb gynllun busnes manwl yn cefnogi'r uno.

Dywedodd y brifysgol y byddai'n "amhriodol" i wneud sylw ar "Adroddiad Hopkin" gan ei fod yn adroddiad cyfrinachol.

Dywedodd llefarydd ar ran Prifysgol Morgannwg: "Rydym yn gweld potensial hirdymor ar gyfer de ddwyrain Cymru ar gyfer un brifysgol fodern o ran maint i gystadlu gyda chyrff dros y ffin a fyddai wedi ei selio ar athroniaeth o addysg alwedigaethol broffesiynol a hyfforddiant, ehangu cyfranogiad, cyflogadwyedd ac ymchwil-gwybodus arloesedd ac ymrwymiad busnes."

Dywedodd llefarydd ar ran Prifysgol Cymru Casnewydd bod yr adroddiad wedi tynnu sylw at broblemau pedair blynedd yn ôl ond bod angen erbyn hyn creu sefydliad newydd i ddatrys yr ansicrwydd sydd ar hyn o bryd.

"Wrth ymateb i'r trafodaethau presennol, mae Casnewydd wedi gwneud achos, mai drwy sefydlu corff newydd yn unig y mae datrys hyn yn hytrach na uno.

"Fe fyddai sefydliad newydd yn gwarchod ac adeiladu gwaith da y tri sefydliad.

"Mae'n gwbl glir bod angen ateb clir a sydyn er mwyn i ni fwrw ymlaen a'n cyfrifoldeb i addysgu pobl, cefnogi twf economaidd a hybu cyfiawnder cymdeithasol."

Doedd Syr Deian ddim am wneud sylw ar ei adroddiad.

Mae llefarydd ar ran Llywodraeth Cymru wedi dweud bod yr adroddiad wedi ei gynhyrchu yn 2008 pan oedd sefyllfa addysg uwch ar draws y DU yn "wahanol iawn".

Straeon perthnasol

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.