'Gwrthwynebu' uno gwasanaethau hanesyddol y Comisiwn Brenhinol a Cadw

Castell Paun, ger Y Gelli Gandryll, Powys Image copyright Casgliad y Werin
Image caption Mae'r comisiwn yn ymchwilio i safleoedd hanesyddol fel Castell Paun, ger Y Gelli Gandryll

Mae yna "wrthwynebiad sylweddol" i gynlluniau ar gyfer ad-drefnu'r corff sy'n ymchwilio i safleoedd hanesyddol yng Nghymru.

Dyna rybudd pwyllgor o Aelodau'r Cynulliad wrth ymchwilio i benderfyniad y Gweinidog Treftadaeth, Huw Lewis, i uno'r Comisiwn Brenhinol gyda Cadw, corff cadwraeth Llywodraeth Cymru.

Mae'r pwyllgor cymunedau wedi cynnal ymchwiliad ac wedi canfod fod 'na anesmwythyd ymhlith academyddion a mudiadau treftadaeth i'r syniad o uno.

Dywedodd Mr Lewis bod angen newid er mwyn gwrthsefyll cyfnod o doriadau mewn gwariant.

Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru wedi bod yn ymchwilio i adeiladau hanesyddol a safleoedd archeolegol ers ei sefydlu yn 1908.

Mae miliynau o dudalennau o ddogfennau a lluniau yn ymwneud â threftadaeth Cymru yn ei archif yn Aberystwyth.

Mae Mr Lewis wedi dweud ei fod yn poeni "am y sector...o ystyried y pwysau economaidd dros y blynyddoedd nesaf".

'Hyd braich'

Wedi penderfynu "nad yw'r sefyllfa bresennol yn opsiwn", mae'n disgwyl achos busnes erbyn mis Mawrth ar uno'r comisiwn gyda Cadw o fewn Llywodraeth Cymru.

Bydd papur gwyn ar fesur seneddol treftadaeth, sy'n paratoi'r ffordd tuag at ddeddfwriaeth, yn dilyn.

Ond mae'r beirniaid yn pryderu am yr oblygiadau ar gyfer annibyniaeth y comisiwn.

Dywedodd cyn-gadeirydd y comisiwn, Yr Athro Ralph Griffiths o Brifysgol Abertawe, wrth raglen Sunday Politics y BBC: "Os mai'r cynnig yw ei symud i fod o fewn y llywodraeth ei hun - sy'n dueddiad y dyddiau yma - byddai'n colli'r ansawdd hyd-braich a'r hyder sydd gan bobl yn y corff".

Roedd Yr Athro Griffiths ymhlith 83 o dystion a roddodd dystiolaeth i'r pwyllgor.

Mewn llythyr at Mr Lewis, mae'r pwyllgor yn dweud bod rhai yn credu y gallai ad-drefnu ddod â manteision damcaniaethol.

"Fodd bynnag, o leiaf o ran niferoedd, roedd gwrthwynebiad sylweddol i'r posibilrwydd y gallai swyddogaethau'r Comisiwn gael eu huno â swyddogaethau sefydliadau eraill, gan gynnwys Cadw - yn enwedig os byddai'n digwydd o fewn Llywodraeth Cymru ei hun."

Dywedodd yr Aelod Democratiaid Rhyddfrydol Peter Black, sy'n un o aelodau'r pwyllgor: "Yr ydym wedi synnu oherwydd mae'n ymddangos bod yr holl gyngor yr ydym wedi ei dderbyn fel pwyllgor a mwyafrif y cyngor a gafodd o fel gweinidog yn dweud y dylid uno 'tu allan i'r llywodraeth'.

"Dwi'n poeni mai dim ond penderfyniad ideolegol yw hyn, Llywodraeth Cymru unwaith eto'n canoli popeth i'w hun."

Wrth roi tystiolaeth i'r pwyllgor dywedodd y Comisiwn - sy'n derbyn tua £2 miliwn y flwyddyn gan y llywodraeth - eu bod yn feirniadol o Cadw am dorri asedau.

'Angen newid'

"Rydym yn gefnogol i'r gweinidog wrth ystyried opsiynau yn y gobaith o sicrhau dyfodol mwy cynaliadwy i'r cyrff wrth i lai o gyllid ddod o'r llywodraeth," meddai datganiad.

"Rydym yn falch o gyfraniad y Comisiwn i fywyd Cymru dros y 105 mlynedd diwethaf ac yn obeithiol y bydd yr ymchwiliad tryloyw yma yn nodi'r model gorau ar gyfer y gwasanaethau yn y dyfodol.

Pan ofynnwyd i Mr Lewis pam ei fod am fwrw ymlaen gyda'r uno, dywedodd wrth y rhaglen "bod angen".

"Mae pawb sy'n gysylltiedig gyda'r ddadl yma ac yn agos ati yn derbyn nad ydi'r sefyllfa bresennol yn opsiwn ar hyn o bryd.

"Er mwyn cael sector cynaliadwy yng Nghymru mae angen newid."

Ond mae Alun Ffred Jones, cyn-weinidog treftadaeth ac AC Plaid Cymru, yn dweud nad ydi o wedi ei ddarbwyllo gan yr angen i ddod a'r gwasanaeth o dan adain y llywodraeth.

"Dwi'n credu bod y gweinidog o dan rywfaint o bwysau gan ei adran a gan Cadw," meddai.

"Dwi'n credu bod 'na deimlad ei bod yn wiriondeb cael dau gorff sy'n gweithredu mewn meysydd tebyg iawn ac felly bod 'na bwysau oddi mewn."

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.