Olrhain sylfaenwyr yr elusen ganser Tenovus

Y dynion a dechreuodd Tenovus
Dechreuodd sylfaenwyr Tenovus godi arian at achosion da yn 1943

Wrth i elusen ganser Tenovus ddathlu ei phen-blwydd yn 70 mlwydd oed mae'n ceisio darganfod mwy am y dynion a'i sefydlodd.

Un o gampau'r deg dyn oedd helpu gwyddonwyr i ddarganfod Tamoxifen, y cyffur a ddefnyddir ledled y byd i drin canser y fron.

Ond er gwaethaf iddynt helpu pobl dros y byd nid oes llawer yn hysbys am y dynion a ddechreuodd yr elusen yn ne Cymru.

Yn awr mae'r elusen yn ceisio dod o hyd i berthnasau'r dynion er mwyn darganfod mwy amdanynt.

Dechreuwyd yr elusen gan ddynion busnes yng Nghaerdydd oedd am helpu ffrind.

Yn 1943 cafodd Eddie Price ei anafu'n ddifrifol mewn damwain ddiwydiannol ac roedd yn Ysbyty Brenhinol Caerdydd am dri mis.

Roedd wyth ffrind - dynion busnes yn y ddinas - yn ymweld ag ef yn rheolaidd ac ymunwyd â hwy gan Mr D R Edwards - pennaeth cwmni yswiriant Prudential - oedd am helpu Mr Price wedi iddo roi petrol iddo i'w gar.

Roedd y dynion am ddod o hyd i rywbeth i ddiddanu eu ffrind tra roedd yn yr ysbyty.

Yn y pendraw fe wnaethon nhw brynu radio ar gyfer yr ysbyty a dyfeisio clustffonau er mwyn i'r cleifion fedru gwrando arno.

Roedd yn weithred o garedigrwydd a daniodd oes o haelioni gan y dynion, gan gynnwys Mr Price wedi iddo wella, a benderfynodd barhau i godi arian dan yr enw Tenovus.

Dywedodd Gronw ap Islwyn, swyddog ymchwil ac etifeddiaeth ar gyfer Tenovus, eu bod wedi codi arian er mwyn helpu cymunedau yng Nghaerdydd i ddechrau.

"Aethon nhw ddim ati yn fwriadol i sefydlu elusen," meddai.

"Ond roedd ganddynt gysylltiadau yn y gymuned ac fe wnaethon nhw eu defnyddio.

"Byddai pobl yn sôn wrthynt am rai oedd angen cymorth.

"Er enghraifft, yn ystod y cyfnod hwnnw wnaethon nhw brynu peiriant golchi dillad i ddynes gweddw gyda saith o blant oedd wedi colli ei braich."

Dywedodd Mr ap Islwyn bod y ffrindiau wedi sylweddoli eu bod yn gallu gwneud gwahaniaeth oherwydd yr arian roeddent yn medru ei godi.

Yn y 1960au dechreuodd y dynion ganolbwyntio ar ganser ac fe wnaethon nhw ariannu ymchwil meddygol a chyfleusterau ar draws y DU ac Iwerddon.

Dywedodd Dr Ian Lewis, cyfarwyddwr ymchwil Tenovus, bod ymchwil i ganser yn brin ar y pryd, yn enwedig yng Nghymru.

"Fe wnaethon nhw ariannu ymchwil a helpodd i ddatblygu Tamoxifen fel cyffur i drin canser y fron," meddai.

Er bod y rhai a ddechreuodd Tenovus i gyd yn awr wedi marw mae eu gwaith yn parhau.

Côr Tenovus
Mae'r elusen yn awr yn ariannu corau ar gyfer pobl sydd yn dioddef o ganser, goroeswyr ac aelodau o'u teuluoedd

"Mae canser yng Nghymru wedi newid llawer yn y 70 blwyddyn ddiwethaf," meddai Dr Lew

"Mae mwy o bobl yn byw gyda chanser yn hytrach na marw ohono.

"Felly nawr rydym yn edrych ar ariannu ymchwil i wella triniaethau a gofal ar gyfer canser ynghyd â ffyrdd i helpu a chefnogi pobl sy'n byw gyda chanser. "

Mae'r elusen yn ariannu corau a grwpiau cerdded ar gyfer dioddefwyr canser, goroeswyr ac aelodau o deuluoedd sydd wedi colli rhywun oherwydd canser.

Ond mae'r rhai sydd yn awr yn gweithio i'r elusen yn awyddus i ddarganfod mwy am fywydau'r dynion sydd wedi helpu gymaint o bobl.

"Mae yna lawer o fylchau yn ein gwybodaeth a byddem yn gwerthfawrogi petai perthnasau'r dynion yn medru ein helpu," meddai Mr ap Islwyn.

"Dwi ddim yn credu bod rôl bwysig y dynion yma wedi ei gofnodi'n iawn.

"Mae'n bwysig ein bod yn gwneud hynny."