90 mlynedd ers clywed y Gymraeg ar y radio am y tro cyntaf

  • 13 Chwefror 2013
Mostyn Thomas yn canu yn stowdio 5WA Caerdydd yn 1923 Image copyright (C) British Broadcasting Corporation
Image caption Mostyn Thomas yn perfformio yng ngorsaf 5WA Caerdydd yn 1923

Ar Chwefror 13 1923 y darlledwyd y geiriau Cymraeg cyntaf ar donfeddi'r radio.

Cychwynnodd darlledu drwy gyfrwng yr iaith gyda chân werin Gymraeg.

Flwyddyn yn gynharach roedd y Postfeistr wedi cyhoeddi fod trwyddedau ar gael i sefydlu gorsafoedd radio.

Yn eu plith yr oedd Caerdydd, y gyntaf yng Nghymru.

5WA oedd yr arwyddair a lleolwyd y stiwdio fach uwchben siop gerddoriaeth yn 19 Stryd y Castell, Caerdydd.

Rhaglen i blant yn Saesneg oedd y darllediad cyntaf.

Baritôn

Roedd un awr ar hugain o ddarlledu yn ystod yr wythnos, y rhan fwyaf yn rhaglenni cerddorol.

Y geiriau Cymraeg cyntaf ar yr orsaf oedd y baritôn Mostyn Thomas yn canu 'Dafydd y Garreg Wen'.

Dydi'r fersiwn wreiddiol ddim wedi goroesi ond mae 'na fersiwn o Thomas yn canu'r gân tua 1948.

Dywedodd yr arbenigwr ar ganeuon gwerin, Roy Saer, fod y dôn wedi ei chyhoeddi fel cainc delyn yn 1784 gan Edward Jones, Bardd y Brenin.

"Fe hefyd oedd y cyntaf i gofnodi bod y Dafydd hwn yn trigo ar fferm Garreg Wen ger Porthmadog, iddo ganu'r delyn tra ar ei wely angau, ac iddo hefyd ddeisyf iddi gael ei chlywed yn ei angladd.

"Hawliwyd y dôn fel un Albanaidd, a hyd yn oed Rwsiaidd.

"Ychwanegwyd y geiriau, sy'n cyfleu'r diweddglo uchod ar fywyd Dafydd, bron canrif yn ddiweddarach gan Ceiriog ar gyfer cyfrol The Songs of Wales (gol. Brinley Richards, 1873), ac yn sgîl hynny daeth y gân yn ffefryn arbennig am lawer cenhedlaeth."