Deddf lefrith ar y gorwel?

Llefrith
Image caption Roedd ffermwyr yn ddig wedi i'r tâl roedden nhw'n dderbyn am lefrith gael ei ostwng yn haf 2012

Mae ASau yn dweud y bydd angen llunio deddfwriaeth er mwyn rhwymo cytundebau rhwng proseswyr a chynhyrchwyr llefrith os yw'r cod gwirfoddol yn methu.

Yn ôl y Pwyllgor Materion Cymreig mae 85% o lefrith Prydeinig wedi ei ymrwymo drwy'r cod gwirfoddol sydd mewn grym yn bresennol.

Cytunodd ffermwyr a proseswyr ar y cod yn dilyn protestiadau yn haf 2012.

Toriad sydyn yn y pris oedd yn cael ei dalu i'r cynhyrchwyr am y llefrith oedd achos y ffrae.

Mae'r cod gwirfoddol yn gorfodi proseswyr i roi rhybudd o 30 diwrnod cyn iddyn nhw dorri'r pris byddent yn talu i'r ffermwyr.

Cred NFU Cymru yw bod y cod gwirfoddol yn gweithio ar hyn o bryd ond mae'r Pwyllgor Materion Cymreig yn rhybuddio bod angen cynllun wrth gefn.

Adroddiad

Mae adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig yn nodi: "Mae'r cod gwirfoddol newydd yn gam pwysig mewn cydbwyso yn y berthynas gytundebol rhwng y cynhyrchydd llaeth a'r prynwr."

"Dylai pob proseswyr llaeth sydd heb lofnodi'r cod gwirfoddol eto wneud hynny.

"Rhaid i'r cod gael amser i weithio. Dylai llywodraeth y DU nodi pryd a sut y mae'n bwriadu mesur llwyddiant neu fethiant y cod gwirfoddol.

"Os bydd y cod gwirfoddol yn methu yn ei amcanion, bydd rhaid i Lywodraeth y DU ddeddfu ar gyfer creu cod statudol o gytundebau.

"Byddai'n well gan y pwyllgor os byddai hynny'n cael ei wneud ar y cyd gyda Llywodraeth Cymru yn yr ysbryd o gydweithio sydd wedi digwydd ers argyfwng haf 2012."

Yn ôl dirprwy lywydd yr NFU Stephen James fyddai'n well gan ffermwyr gael cod statudol ond fe fyddai hynny yn cymryd amser i'w wireddu.

"Mae'r rhan fwyaf o broseswyr wedi ymrwymo i'r cod gwirfoddol, ond nid pawb," meddai Mr James, sy'n berchen ar fferm lefrith ger Arberth yn Sir Benfro.

"Os bysa'r llywodraeth yn bygwth cyflwyno deddfwriaeth byddai'n cyflymu'r broses, a nifer y proseswyr yn llofnodi'r cod gwirfoddol."

Llythyr

Mae llefarydd amaeth Plaid Cymru Llŷr Gruffydd wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cyfoeth Naturiol Alun Davies i'w annog i sicrhau bod y cod gwirfoddol yn cael ei ddilyn.

"Tra bod Cod Ymarfer y diwydiant llaeth yn gam cadarnhaol i'r cyfeiriad iawn, mae llawer enghraifft lle mae'n cael ei anwybyddu yn llwyr. Yn ychwanegol at hyn, mae nifer ffermydd llaeth Cymru yn lleihau yn gyflym. Dyna pam fy mod am weld y gweinidog yn gweithredu'n gadarnach i amddiffyn ffermwyr llaeth.

"Mae Cymru yn gynhyrchydd llaeth o bwys yn Ewrop, ac y mae'r diwydiant yn cefnogi miloedd o swyddi mewn cymunedau gwledig. Mae angen i'r gweinidog ddefnyddio ei ddylanwad i sicrhau nad yw'r cam-fanteisio ar ein ffermwyr yn parhau."

Mae Alun Davies eisoes wedi dweud y bydd yn sefydlu grŵp gorchwyl er mwyn trafod y materion yma a pholisïau ar gyfer y dyfodol.

Straeon perthnasol