Jan Morris yn cofio concwerwyr Everest

James Morris yn llongyfarch Edmund Hillary yn 1953 Image copyright Royal Geographical Society
Image caption Morris (ail o'r chwith), yn llongyfarch Ed Hillary yn dilyn ei lwyddiant

Drigain mlynedd ers i fynydd Everest gael ei ddringo am y tro cyntaf mae awdures o Wynedd wedi bod yn hel atgofion am y digwyddiad.

Ar 29 Mai 1953 fe wnaeth y dringwr Edmund Hillary o Seland Newydd a'r Sherpa Tenzing Norgay o Nepal gyrraedd copa'r mynydd uchaf yn y byd.

Ddyddiau'n ddiweddarach cyhoeddwyd erthygl ym mhapur newydd y Times gan y newyddiadurwr enwog James Morris, sydd bellach yn 86 oed, yn byw yng Ngwynedd ac yn cael ei hadnabod fel Jan Morris.

Image copyright PA Wire
Image caption Hillary, Hunt a Tenzing cyn cychwyn y daith i gopa Everest

Cafodd yr erthygl ei chyhoeddi ar ddydd Mawrth Mehefin 2 - y diwrnod y cafodd y Frenhines Elizabeth II ei choroni.

Bu'n rhaid i James Morris, yr unig newyddiadurwr oedd yn rhan o'r daith, ddod lawr ochr y mynydd mewn golau gwael - taith o 22,000 o droedfeddi.

Image copyright Royal Geographical Society
Image caption James Morris yn ei waith fel newyddiadurwr yn 1953

Y daith

Disgrifiodd Jan Morris sut y llwyddodd hi i sicrhau bod yr erthygl yn cyrraedd Prydain mewn pryd: "Doeddech chi ddim yn cael defnyddio radio felly roedd rhaid i mi drefnu bod rhedwyr yn cludo fy ngwaith yn ôl i Kathmandu."

"Roedd yn eithaf rhamantus i ddweud y gwir, oherwydd bod rhaid i ni ruthro lawr y mynydd gyda'r newyddion o Camp Four.

"Roedd yn rhaid i mi gyrraedd y gwaelod y noson honno er mwyn gyrru'r peth i ffwrdd.

"Beth bynnag, roedd hi'n tywyllu 'wyddoch chi, ac roeddwn i am fynd lawr ar ben fy hun ond dywedodd Mike Westmacott y byddai hynny'n wallgof ac y byddai'n dod gyda mi.

"Roedd pethau'n annifyr iawn, roedd y rhew yn dechrau toddi ac roeddwn i'n anobeithiol, yn disgyn pob dau funud.

"Hanner ffordd lawr fe ddywedais i wrth Mike, 'Ewch chi i lawr Mike, dydw i ddim yn mynd yn bellach', ac fe atebodd Mike 'peidiwch â bod yn hurt'.

"Hyd y gwyddwn i fe fyddwn i'n sicr wedi marw. Rwy'n sicr. Ac fe aethon ni lawr gyda'n gilydd drwy'r gwyll ac wrth iddi nosi, i lawr i'r gwersyll gyda'r newyddion oedd yn wybyddus i neb ond fi.

"Roedd yn rhaid i mi ei gael o i Lundain. Y cyffro, y rhamant - roedd y Frenhines yn mynd i gael ei choroni.

"Allwch chi ddychmygu'r peth? Roedd pawb yn disgwyl clywed y newyddion bod yr Ymerodraeth ar ben y byd."

Yn ôl Ms Morris roedd yr adroddiad yn dweud: "Sefyllfa eira'n ddrwg. Gwersyll blaengar wedi ei adael ddoe. Disgwyl gwellhad. Popeth yn dda!"

Beth roedd hynny'n ei olygu yn ôl Ms Morris oedd bod "Ed Hillary a Tenzing wedi cyrraedd copa Everest ac ein bod ni i gyd yn iawn".

Image caption Bu Jan Morris yn hel atgofion ar gyfer rhaglen i BBC Radio 3

Roedd Morris wedi trefnu i roi gwybod i'r awdurdodau ym Mhrydain a oedd y trip wedi llwyddo drwy gyfrwng cod arbennig.

Os oedd Hillary a Tenzing yn llwyddiannus byddai'r neges yn cychwyn gyda'r geiriau 'sefyllfa eira'n ddrwg', ond pe bai wedi methu 'gwynt trafferthus' fyddai'r neges.

Roedd gan y trip gysylltiadau eraill gyda gogledd Cymru.

Defnyddiodd y grŵp westy Pen-y-Gwryd, sydd wrth droed yr Wyddfa, a Nant Gwynant fel gwersyll hyfforddi a daethant yn ôl yno flynyddoedd yn ddiweddarach er mwyn dathlu.

Image copyright Press Association
Image caption Yr anturiaethwyr yn cyrraedd yn ôl i Lundain ar Orffennaf 3, 1953

Hefyd ar y BBC