Cofio HMS Trinidad yn y Proms

  • 7 Medi 2013
John Farrow
Cafodd John Farrow fedal Seren yr Arctig am ei wasanaeth yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar noson olaf Proms y BBC nos Sadwrn, bydd darn o gerddoriaeth arbennig yn cael ei chwarae i gofio HMS Trinidad, un o longau cyflymaf y Llynges Frenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Roedd John Farrow, sy'n byw yn Ninbych-y-pysgod, ar y llong wrth iddi adael ar ei thaith gyntaf yn amddiffyn llongau mwy drwy foroedd peryglus yr Arctig ar eu ffordd i Rwsia.

Bellach yn 92 oed, y gred yw mai Mr Farrow yw'r unig un oedd ar y llong y diwrnod hwnnw sydd dal yn fyw heddiw, a bydd yn y gynulleidfa nos Sadwrn i glywed y gerddoriaeth arbennig unwaith eto.

Ar noson olaf cyngherddau'r Proms y BBC nos Sadwrn, bydd ymdeithgan gafodd ei chyfansoddi yn arbennig i'r llong yn cael ei chwarae.

Rhewllyd

Yn 1941, roedd John Farrow yn 20 oed yn ymuno gyda'r Llynges. Cafodd ei leoli ar un o longau newydd sbon Prydain o'r enw HMS Trinidad.

Roedd John yn wyliwr a gynnwr ar y llong, wrth iddyn nhw warchod y llongau enfawr oedd yn cludo nwyddau drwy foroedd peryglus yr Arctig.

Mae John yn cofio'r amodau anodd yr oedd rhaid delio gyda nhw.

"Roedd hi'n rhewllyd, roedd y tywydd yn ofnadwy ac roeddwn i'n gwisgo pedwar par o sanau!"

Ym mis Mawrth 1942, yn ystod brwydr ffyrnig gyda llongau'r Almaen, cafodd y Trinidad ei tharo gan un o dorpidos llynges Prydain, gan ladd 32 o fôr-filwyr oedd ar y llong.

HMS Trinidad
Cafodd HMS Trinidad ei suddo ym mis Mai 1942

"Gwelais don wen yn dod tuag atom ni, a dywedodd un o'r swyddogion, 'un o'n rhai ni ydy o!'

"Yn syth ar ôl i'r llong gael ei daro, dechreuodd wyro i'r ochr, roedd y twll yng nghorff y llong ddigon mawr i ffitio dau fws ynddo.

"Tu mewn roedd yr adran gyfathrebu, a chafodd pawb yno eu boddi."

Er y difrod, llwyddodd y Trinidad i gyrraedd Murmansk yn Rwsia, lle dechreuodd y gwaith o'i thrwsio.

Cyfansoddwr ifanc

Pan gafodd y dynion eu claddu, un o'r dynion chwaraeodd y post olaf oedd George Lloyd, cyfansoddwr oedd wedi ymuno a'r Llynges fel aelod o'r band.

Roedd Lloyd yn un o'r rhai ffodus llwyddodd i ddianc pan gafodd y llong ei tharo, ond treuliodd 30 mlynedd wedi'r rhyfel yn dioddef o sioc, fyddai'n cael ei ddisgrifio fel PTSD heddiw.

Cyn y daith gyntaf, roedd Lloyd wedi cyfansoddi darn o gerddoriaeth arbennig, yr HMS Trinidad March, a gafodd ei fabwysiadu fel can swyddogol y llong.

George Lloyd
George Lloyd, cyfansoddwr Ymdeithgan yr HMS Trinidad

Proms

Nos Sadwrn, bydd y darn arbennig yma yn cael ei chwarae yn y Proms, yn y Royal Albert Hall yn Llundain.

Mae John Farrow wedi treulio 60 mlynedd ers y rhyfel yn magu teulu yn Ninbych-y-Pysgod, ond mae'n dal i gofio'r tro cyntaf iddo glywed yr ymdeithgan.

"Cafodd ei gyhoeddi dros y tanoi y byddai'r gerddoriaeth yn cael ei chwarae, ond roedd 'na ryfel ymlaen, a gwaith i'w wneud!

"Felly cafodd ei chwarae ond roedden ni i gyd yn gweithio. Ond mae'n dda iawn."

Ar ei thaith yn ôl i'r Alban o Rwsia ym mis Mai 1942, cafodd y Trinidad ei bomio gan yr Almaenwyr, a daeth y gorchymyn i bawb adael y llong.

"Roedd y llong ar dan, ond roedd hi'n rhoi digon o amser i ni ddianc, roedd hi'n llong dda," meddai Mr Farrow.

Saethon nhw dorpido ati, ac fe wyliodd pawb wrth iddi suddo.

Bydd cyfansoddiad George Lloyd yn cael ei chwarae nos Sadwrn, lle bydd John Farrow yn y gynulleidfa i glywed yr ymdeithgan unwaith eto.