Dathlu Nawddsant Caerdydd, Sant Teilo

Eglwys Sant Teilo Image copyright Amgueddfa Werin Cymru
Image caption Sgrin Grôg yn adrodd hanes bywyd Sant Teilo yn Eglwys Sant Teilo, Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

Bu dathliadau'n cael eu cynnal yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan i nodi dydd Sant Teilo ar Fawrth y 9fed.

Roedd Sant Teilo yn gyfoeswr i Dewi Sant, ac yn nawddsant ceffylau, coed ffrwythau a Chaerdydd.

Mae Llandeilo yn enw cyffredin yn ne Cymru gydag o leiaf 30 o eglwysi wedi'u cysegru yn enw'r sant, a 7 arall yn Llydaw.

Roedd Teilo'n arweinydd crefyddol pwysig oedd yn byw yn y 6ed ganrif a daeth yn un o seintiau pwysicaf Cymru'r Canol Oesoedd.

Fe gafodd ei eni ym Mhenali, Sir Benfro, tua'r flwyddyn 500.

Image copyright Amgueddfa Werin Cymru
Image caption Cerflun o Sant Teilo ar gefn hydd gwyn ar wal yr eglwys yn Sain Ffagan

Astudiodd yr ysgrythurau ar y cyd â Dewi Sant ac fe honnir i'r ddau ymuno â'u cyfaill Padarn ar daith i Rufain i gwrdd â'r Pab.

Sefydlodd Teilo gymuned Gristnogol yn Llandeilo Fawr ar lannau'r Afon Tywi ac yn fuan lledaenodd ei ddylanwad drwy diroedd y Deau.

Wrth i bla dinistriol ledu trwy Brydain yn 547, fe ddaru Teilo a'i ddilynwyr ffoi am gyfnod i Gernyw ac yna ymlaen i ogledd Llydaw, ac felly y lledodd cwlt y sant i Ewrop.

Ymddangosodd sawl hanesyn am fywyd hudol Teilo yn ystod yr Oesoedd Canol; straeon am alw gwyrthiau i guro milwyr Sacsonaidd, tawelu dreigiau ffyrnig a marchogaeth ar gefn hydd gwyn a anfonwyd iddo o'r nefoedd gan Dduw.

Pan fu farw Teilo tua 580, roedd ffrae am bwy ddylai gladdu'r corff.

Roedd ei ddisgyblion ym Mhenali lle cafodd ei eni, Llandeilo Fawr, ei eglwys gyntaf, a Llandaf, oedd yn ei hawlio fel eu hesgob, i gyd am ei gael.

Daeth cynrychiolwyr y tri lleoliad ynghyd i drafod, ond methodd y tri â chyfaddawdu a chytunwyd i weddïo am arweiniad dros nos.

Pan dorrodd y wawr, roedd 'na dri chorff yr un fath ac aeth pob mintai tuag adref gyda chorff i'w gladdu.

Dywedir mai Teilo oedd ail esgob Llandaf a'r un a sefydlodd y gadeirlan, ac yn fuan daeth i gael ei ystyried yn nawddsant dinas Llandaf a Chaerdydd.

Adeiladwyd allor yn Eglwys Llandaf i gadw ei weddillion ble'r honnwyd i bob math o wyrthiau ddigwydd.

Yn y 1980au, cyflwynwyd un o'r eglwysi a gysylltid gyda Teilo i'r Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan.

Symudwyd eglwys Llandeilo Talybont o'i chartref ar lannau'r Afon Llwchwr ger Pontarddulais a'i hail-godi yn yr Amgueddfa.

Agorwyd yr eglwys yn 2007 gan Archesgob Caergrawnt ar y pryd, sef y Cymro Dr Rowan Williams.

Gellir gweld yr hanesion mwyaf poblogaidd a gysylltir â Teilo wedi eu cerfio ar sgrin grôg yr Eglwys.