Carreg wrth garreg: Pensaer Sain Ffagan

Mae miliynau o bobl wedi ymweld â'r Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan ers 1980 ac mae'n siwr wedi pendroni sut mae'r adeiladau yno wedi cael eu symud garreg wrth garreg o bob cwr o Gymru.

Ar ol 34 o flynyddoedd o wasanaeth mae Gerallt Nash, yr Uwch Guradur sydd wedi bod yn arwain y gwaith, yn ymddeol. Bu'n rhannu ei atgofion gyda BBC Cymru Fyw:

Image copyright Gerallt Nash
Image caption Gerallt Nash (yn y canol) a'i dîm yn dymchwel Tŷ Tuduraidd Hwlffordd yn yr '80au

Newid mawr

"Roedd yna newidiadau mawr ar y gweill yn Sain Ffagan pan ymunais i. Roedd y ffocws cyn hynny wedi bod ar weledigaeth y Dr Iorwerth Peate, sylfaenydd yr amgueddfa, i ddiogelu pethau mwy gwerinol ac o gefn gwlad. Ond ar ddechrau'r 80au roedd 'na bwyslais ar warchod ein treftadaeth ddiwydiannol."

Un o'r datblygiadau cyntaf yn Sain Ffagan i adlewyrchu hanes diwydiannol Cymru oedd Tai Rhydycar. Mae'r chwe thŷ teras yn adlewyrchu'r newidiadau yng nghartrefi'r glowyr rhwng troad y G19 a dechrau'r 1980au. Ond un o'r prosiectau cyntaf i Gerallt ei arwain oedd y gwaith o symud Ysgol Maestir o Lanbedr Pont Steffan yn 1984.

Image copyright Amgueddfa Genedlaethol Cymru
Image caption Y gwaith o adeiladu Ysgol Maestir, Llambed yn Sain Ffagan yn 1984

Yr her fwyaf

Yr uchafbwynt mwyaf i Gerallt Nash oedd y prosiect i symud ac ail adeiladu Eglwys Sant Teilo. Mae'r adeilad gwreiddiol o ardal Bontarddulais yn deillio o'r Oesoedd Canol. Roedd y gwaith yn heriol iawn:

"Roedd e'n brosiect arbennig o dda i ddod i'r arfer â thechnegau adeiladu y ddeuddegfed ganrif. Roedd yna lawer o waith ymchwil i geisio darganfod sut yr oedd yr adeiladwyr gwreiddiol wedi gwneud y to.

"Ry' ni'n credu ei bod hi'n hollbwysig adeiladu yn union fel y gwreiddiol os yn bosib yn hytrach nag ail-greu adeilad. Felly doedd dim diben cael to rhy ddiweddar. Rwy'n teimlo'n freintiedig iawn i fod yn rhan o'r prosiect." Gallwch weld oriel o luniau Eglwys Sant Teilo yma.

Image caption Enghraifft o bensaernïaeth gywrain Eglwys Sant Teilo, Sain Ffagan

Nid pensaernïaeth yw popeth!

Un arall o hoff adeiladau Gerallt yn Sain Ffagan yw bwthyn Nantwallter gafodd ei godi ar stad Taliaris yn Sir Gâr tua 1770.

"Beth rwy'n hoffi am hwn yw ei symlrwydd. Dyw e ddim yn waith pensaernïol ond wedi ei godi gyda llaw. Mae'n enghraifft wych o adeilad o'i fath" meddai Gerallt.

Image copyright Amgueddfa Werin
Image caption Gerallt Nash o flaen Bwthyn Nantwallter

Pwyslais ar gadwraeth

Ac yntau yn ymddeol ddiwedd mis Mai, mae Gerallt Nash yn falch bod yna dîm da i gydio'r awennau a sicrhau bod rhagor o adeiladau hynafol Cymru yn cael eu diogelu.

"Pan roeddwn i yn y coleg doedd dim llawer o gyfloedd i benseiri ddilyn gyrfaoedd yn y maes cadwraeth. Erbyn hyn mae'r sefyllfa wedi newid a chyfleon i ddilyn cyrsiau sy'n arbenigo mewn gwahanol gyfnodau. Mae hynny yn beth iach. Mae'n bwysig nad yw amgueddfa fel Sain Ffagan yn troi yn ei hunfan."

Image copyright Amgueddfa Werin Cymru
Image caption Sefydliad y Gweithwyr o Oakdale yn cael ei godi yn 1994 dan arweiniad Gerallt Nash

Dylanwad Gerallt yn parhau

Efallai bod Gerallt Nash yn ffarwelio â Sain Ffagan, ond bydd ei gynlluniau pensaernïol yn hanfodol i orffen y gwaith o godi nifer o adeiladau gan gynnwys tafarn y Vulcan o Gaerdydd, Llys Canoloesol Rhosyr a Gorsaf Heddlu Ystum Taf.

"Rwy'n siwr y bydda' i'n cadw mewn cysylltiad gyda'r Amgueddfa" meddai Gerallt. "Mae hi'n newid trwy'r amser ac mae hi'n hollbwysig ei bod yn parhau â'r gwaith o gadw ein treftadaeth ar gof a chadw."

Mi fydd hi'n bosib i chi ddilyn y gwaith o godi un o gynlluniau pensaernïol arall Gerallt Nash yma ar wefan BBC Cymru Fyw cyn bo hir. Dewch yn ôl yn fuan i weld lluniau o fferm Oes Haearn Bryn Eryr, Ynys Môn.