AS blaenllaw yn cwestiynu penodiad Heddlu'r De

Nikki Holland and Elfyn Llwyd Image copyright BBC/PA
Image caption Mae penodiad Nikki Holland yn Ddirprwy Prif Gwnstabl yn cael ei gwestiynu gan Elfyn Llwyd

Mae aelod seneddol blaenllaw am ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref yn cwestiynu penodiad newydd dirprwy prif gwnstabl Heddlu De Cymru.

Bydd Elfyn Llwyd yn gofyn a oedd hi'n briodol i benodi Nikki Holland i'r swydd.

Mae Mr Llwyd yn anhapus fod cynnwys adroddiad ymchwiliad gafodd ei arwain gan Ms Holland i rôl Heddlu'r De mewn achos o aflwyddiant cyfiawnder heb gael ei gyhoeddi.

Dywed Heddlu'r De fod ei rhan yn yr ymchwiliad wedi dod i ben dwy flynedd yn ôl, a chyn iddi wneud cais am y swydd.

Cyhoeddi adroddiad

Bu'n rhaid i dri dyn o Gaerdydd dreulio deng mlynedd dan glo ar ôl cael eu carcharu ar gam am ladd Phillip Saunders yn 1987.

Fe wnaeth Comisiwn Cwynion Annibynnol yr Heddlu sefydlu ymchwiliad yn 2010 mewn ymateb i honiadau fod y dynion wedi eu carcharu ar gam, oherwydd tystiolaeth gafodd ei ffugio gan swyddog o Heddlu De Cymru.

Blwyddyn yn ddiweddarach, cafodd Nikki Holland, ditectif uwch-arolygydd gyda Heddlu Glannau Mersi ar y pryd, ei phenodi gan y Comisiwn i arwain yr ymchwiliad.

Heddlu'r De sydd a'r hawl i benderfynu pryd a faint o'r adroddiad fydd yn cael ei gyhoeddi.

Yn mis Chwefror dywedodd y llu y byddai'r adroddiad yn cael ei gyhoeddi "mewn cymaint o fanylder a phosib" unwaith i'r Comisiwn ei harwyddo a'i drosglwyddo.

Mae disgwyl i hynny ddigwydd o fewn yr wythnosau nesaf.

'Angen eglurhad'

Dywed Mr Llwyd, AC Plaid Cymru Dwyfor Meirionnydd, ei fod o'n credu fod penodi Ms Holland cyn cyhoeddi'r adroddiad yn sefyllfa ryfedd a bod angen eglurhad.

Dywedodd ei fod o'n ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref gan ofyn a yw penodiad Ms Holland yn briodol.

Yn ôl Mr Llwyd roedd rhywbeth "od" fod person wnaeth arwain adroddiad pwysig i achos o fethiant cyfiawnder gan Heddlu'r De, yn sydyn yn cael ei phenodi yn un o brif swyddogion y llu, a hynny cyn cyhoeddi'r adroddiad.

"Yn ail, dwi wedi gofyn i'r Swyddfa Gartref i sicrhau fod yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi'n llawn a hynny yn fuan, neu ei bod yn gallu egluro yn llawn beth yw'r rheswm am unrhyw oedi pellach."

Dywedodd Matt Jukes, Dirprwy Prif Gwnstabl Heddlu'r De: "Yn dilyn ymchwiliad manwl, fe gafodd y gwaith ei gwblhau yn Ebrill 2012 tua dwy flynedd cyn i Ms Holland wneud cais am ei swydd bresennol."

Diddymu dedfryd

Bu farw Phillip Saunders ar ôl cael ei daro ar ei ben gan ladron y tu allan i'w gartef.

Cafodd tri dyn - Michael O'Brien, 20 oed ar y pryd, Ellis Sherwood a Darren Hall, y ddau yn 19 - eu carcharu am ei lofruddiaeth yn 1988.

Bu'r tri yn y carchar am 11 o flynyddoedd cyn i'r ddedfryd gael ei diddymu gan y Llys Apêl.

Cafodd cwestiynau eu gofyn am rôl rhai o swyddogion Heddlu'r De yn ystod yr ymchwiliad, gan gynnwys honiadau fod y dynion wedi cael eu trin yn wael a heb gael cysylltu â chyfreithwyr.

Mae Mr O'Brien wedi mynnu fod y penderfyniad i erlyn yn un faleisus, a bod tystiolaeth wedi ei ffugio gan un swyddog sydd bellach wedi ymddeol.

Mae Heddlu'r De wedi mynnu fod swyddogion wedi gweithredu yn ddidwyll yn ystod yr ymchwiliad gwreiddiol.

Straeon perthnasol