Cofio trychineb Parc Slip

Mae'r tram yma i'w weld ym Mharc Slip sydd bellach yn warchodfa natur Image copyright John Finch
Image caption Mae'r tram yma i'w weld ym Mharc Slip sydd bellach yn warchodfa natur

Mae gwasanaeth yn cael ei gynnal ddydd Mawrth i gofio am 112 o fechgyn a dynion fu farw mewn trychineb yn Nhondu, ger Pen-y-bont ar ogwr 122 o flynyddoedd yn ôl.

Y gred yw mai nam gydag un o lampiau Davy un o'r glowyr wnaeth achosi'r ffrwydrad yng Nglofa Parc Slip ar 26 Awst 1892.

Hwn oedd dydd Ffair y Santes Fair ac roedd y gymuned wedi edrych ymlaen at gael ymlacio a dathlu, ond nid felly y bu ac roedd yn amlwg beth oedd wedi digwydd pan glywodd pawb y glec am 8:20 y bore.

Cafodd rhyw 40 o'r glowyr eu hachub ac mae'n debyg mai'r olaf o'r rhain oedd John Granville.

Mae ei ŵyr Neville yn hanesydd lleol, a dywedodd: "Fe ddigwyddodd y ffrwydrad am 8:20 fore Gwener a chafodd ei dynnu allan toc cyn hanner nos ddydd Sadwrn."

Collodd 153 o blant eu tadau a 60 o wragedd eu gŵyr yn y drychineb.

"Doedd hyn ddim yn rhywbeth roedd e'n ei drafod rhyw lawer," meddai Mr Granville gan gyfeirio at ei daid.

"Ond roedd adroddiadau papur newydd yn trafod yr amodau ofnadwy."

'Cyfeillgarwch mawr'

Image copyright Expired/Creative Commons
Image caption Hen ysgythriad o fynedfa'r lofa

Yn ôl Mr Grenville fe wnaeth meddyg lleol o'r enw Frederick Twist lwyddo i gyrraedd rhai o'r dynion oedd yn y lofa pan ddigwyddodd y ddamwain a cheisiodd eu helpu er gwaetha'r risg bersonol iddo ef ei hun.

"Dim ond yn ei ugeiniau cynnar oedd e," meddai Mr Granville, "ond fe ddangosodd ddewrder anhygoel.

"Fe arhosodd yno nes fod pob un o'r dynion wedi cael eu cario nôl lan. Roedd cyfeillgarwch mawr rhyngddo ef a fy nhaid.

"Cafodd pob corff ei gario nôl i fyny yn y diwedd. Fe gafodd 15 o'r ceffylau wnaeth farw dan y ddaear eu cludo fyny hefyd, heblaw am un nad oedd posib ei gyrraedd.

"Dyna pa mor ofalus oedden nhw."

Cafodd y lofa ei chau yn 1904.

"Fe gafodd y digwyddiad effaith ddofn ar y gymuned," meddai Mr Granville, "ac mae'n bwysig i ni gofio."