Mr Bulkeley o'r Brynddu: Plethu drama, hanes a gwyddoniaeth

Mr Buckley o'r Brynddu Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Hen gartre' William Bulkeley, Brynddu, yw man cychwyn y ddrama

Opera sebon o fywyd oedd gan William Bulkeley, Ysgwier o Ynys Môn yn ystod y 18fed ganrif - mi briododd ei ferch â môr-leidr, bu farw ei fab o alcoholiaeth, cafodd ei fam ei lladd gan ysgol yn syrthio ar ei phen cyn cael ei sathru gan wartheg!

Rwan mae ei ddyddiaduron yn dod yn fyw mewn drama ddwyieithog newydd - Mr Bulkeleyo'r Brynddu - yn ei hen gartre' ar stad Brynddu yn Llanfechell, ger safle'r Wylfa - ble mae un o ddisgynyddion y sgweier yn byw erbyn hyn.

Roedd William Bulkeley yn fyw rhwng 1691-1760 ac mae ei ddyddiaduron yn rhoi darlun o fywyd y cyfnod - gan gynnwys hanes ei deithiau i Iwerddon, ynghyd â ffeiriau, ymladd ceiliogod, a sgandalau'r llys ym Miwmares.

Mi gafodd Cymru Fyw sgwrs efo'r actor Wyn Bowen Harries am ail greu hanes y sgweier lliwgar:

Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Mae Wyn Bowen Harries - sydd wedi cynhyrchu a chyfarwyddo'r prosiect - hefyd yn actio yn y ddrama

Pam dewis gwneud drama fel hon?

"Yn ddiweddar mi nes i astudio cwrs MA mewn Rheolaeth Amgylcheddol Gynaliadwy ym Mhrifysgol Bangor - gradd mewn Biocemeg oedd gen i beth bynnag - felly mae gen i ddiddordeb amlwg mewn gwyddoniaeth a'r amgylchedd, a phethau fel 'na.

"Y naturiaethwr Duncan Brown ddaeth ata' i a gofyn oedd gen i ddiddordeb mewn gwneud rhywbeth am y dyddiaduron - nes i edrych arnyn nhw a gweld bod nhw'n andros o stori ddiddorol. Ma' rywun wedi'u sganio nhw erbyn hyn - ac mae'r transgript yn llawer haws i'w ddeall nag ysgrifen William Bulkeley! Aeth petha' fel pelen eira wedyn, gan arwain Duncan, finna' a Stephen Rees at sefydlu Cwmni Pendraw.

"Duncan sy' wedi bod yn benna' gyfrifol am gael yr arian ar gyfer y prosiect - mae 'na nawdd gan Gyngor Môn, Cynllun Noson Allan, Cyngor Celfyddydau Cymru, Cymdeithas Edward Llwyd/Llen Natur, Cronfa Sosioeconomaidd Magnox a Consortiwm Newid Hinsawdd Cymru."

Mae'n brosiect anarferol - oes 'na heriau wedi bod?

"Ma' hi 'di bod yn her trio dysgu sut i wneud y math yma o beth fy hun - do'n i 'rioed 'di cael y profiad o gael arian, rhedeg cwmni - mae o 'di bod yn learning curve go fawr i mi - trefnu taith ac ati. Ond 'dwi 'di ffeindio fo'n andros o ddiddorol. Mae 'na lot o waith gwirfoddol, wrth gwrs, sy'n cymryd lot o amser. Ond 'does 'na ddim cymaint o waith bellach i actorion yng Nghymru, felly o'n i'n teimlo 'mod i isho gwneud rhywbeth."

Sut brofiad all y gynulleidfa ei ddisgwyl?

"Cynhyrchiad awyr agored fydd o dros y penwythnos - rhywbeth hollol wahanol, blas o be' fydd yn y ddrama lawn. Mi fyddwn ni'n dechrau o flaen y tŷ ym mhentre' Llanfechell - tŷ hynafol. Mae'r perchennog presennol wedi bod yn hynod groesawgar a diddordeb mawr ganddo yn William Bulkeley a'i hanes. Wedyn mi fyddwn ni'n symud i'r ardd ac mi fydd 'na anterliwt yn fanno. Wedyn mi fydd y cerddorion Stephen Rees a Huw Jones yn dysgu cân i bawb. Ar ôl hynny, mi fyddwn ni'n cerdded ar draws y cae tuag at yr eglwys, a thu mewn i fanno fydd gweddill y ddrama.

"Nid y ddrama gyflawn fyddwn ni'n gwneud ddydd Sadwrn - 'da ni wedi gorfod torri lawr am nad oeddan ni'n siŵr faint o amser fydda' hi'n cymryd i bawb gerdded o un lle i'r llall! Ond mi fydd 'na flas go dda ohoni. Wedyn mi fydd y Consortiwm Newid Hinsawdd yn gwneud cyflwyniad ar wyddoniaeth y tywydd, a phwysigrwydd astudiaeth o ddyddiaduron fel rhai William Bulkeley, oedd yn nodi'r tywydd bron bob dydd wrth 'sgwennu.

"Mi fydda' i hefyd yn rhoi sgwrs yn Galeri Caernarfon ddydd Mawrth, 23 Medi, am 14:00 - yn rhoi syniad o'r ddrama, hanes William Bulkeley ac ati."

A beth am y daith yn y flwyddyn newydd?

"Ia, hwnnw fydd y prif gyfnod ymarfer - mi fydd 'na sioe lawn bryd hynny, hefo gwisgoedd, set, goleuadau ac yn y blaen. Mi fyddan ni'n teithio am dair wythnos o 27 Ionawr i 14 Chwefror. 'Da ni'n barod wedi trefnu tua 13 o berfformiadau yn y gogledd, ac mae 'na le i ryw dri neu bedwar perfformiad arall. Mae'n argoeli'n dda iawn - ma' pobl yn cymryd diddordeb."

Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Un o'r actorion, Manon Wilkinson

Newid hinsawdd

Ond nid dim ond stori dda 'mohoni.

Mae'r gwaith hefyd yn rhoi darlun unigryw o hinsawdd y cyfnod, gyda Mr Bulkeley wedi cofnodi'r tywydd dyddiol am dros 30 o flynyddoedd.

Felly mae gwyddonwyr hefyd wedi bod yn astudio'r dyddiaduron er mwyn dysgu am newid hinsawdd.

Yn ogystal â chyflwyniad ar gyfer ysgolion, bydd perfformiad i'r cyhoedd ddydd Sadwrn am 14:00, gan gychwyn ym Mrynddu ei hun, gyda thaith gerdded trwy gaeau i wylio perfformiad yn Eglwys Llanfechell, ac yna cyflwyniad yng Nghapel Libanus.

Perfformiadau byrach yw'r rhai hyn, i gynnig blas i bobl o'r hyn sydd i ddod. Bydd taith o'r ddrama lawn yn cael ei chynnal ddechrau'r flwyddyn nesa'.

Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Yn y cynhyrchiad y penwythnos hwn, mae'r gynulleidfa yn cerdded i wahanol leoliadau

Plethu drama, hanes a gwyddoniaeth

Cwmni Pendraw sy'n gyfrifol am y cynhyrchiad - cwmni gafodd ei sefydlu'n arbennig i geisio cyfuno profiadau theatrig hefo hanes a gwyddoniaeth.

Yn ogystal ag actio ynddi, Wyn Bowen Harries sydd wedi cynhyrchu a chyfarwyddo'r ddrama.

Yr actorion eraill ydy Rhodri Sion a Manon Wilkinson, ac mae'r cerddorion Stephen Rees a Huw Jones hefyd yn rhan o'r perfformiad.

Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Mae Manon Wilkinson a Rhodri Sion yn actio yn y ddrama

'Hynod ddiddorol'

Einion Thomas, Archifydd Prifysgol Bangor, sy'n esbonio pam fod drama yn gyfrwng da i gyflwyno ffrwyth llafur y cynllun:

"Mae'r digwyddiadau theatrig yn fodd gwych i ddathlu penllanw project diddorol sydd yn rhoi'r dyddiaduron ar ffurf sydd yn hawdd i unrhyw un bori drwyddyn nhw.

"Maen nhw'n hynod ddiddorol, heb sôn am fod ymysg y dystiolaeth ddogfennol bwysicaf sydd ar gael i'r sawl a fyn astudio hanes bywyd ar Ynys Môn yn y 18fed Ganrif.

"Dwi'n falch o'r cydweithredu sydd wedi bod rhwng yr Archifau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd a chwmni SueProof, sydd wedi rhoi'r dyddiaduron ar ffurf y gall bawb ei darllen."

Mae dyddiaduron William Bulkeley yn cael eu cadw yn Archif Prifysgol Bangor, a bellach wedi'u trawsgrifio ac ar gael i'w darllen a'u gweld ar-lein.

Image copyright Vince Jones (C3W)
Image caption Mae'r perfformiad yn gorffen yn Eglwys Llanfechell

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.