Cofio'r Gwrthwynebwyr Cydwybodol

Rydym ni yn cofio'r milwyr aberthodd eu bywydau yn y Rhyfel Mawr, ond beth am y Gwrthwynebwyr Cydwybodol?
Image caption Rydym ni yn cofio'r milwyr aberthodd eu bywydau yn y Rhyfel Mawr, ond beth am y Gwrthwynebwyr Cydwybodol?

Eleni mae nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal ar hyd a lled Cymru i gofio aberth miloedd o filwyr o Gymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mewn blog i Cymru Fyw, mae Jane Harries, cydlynydd Cymdeithas y Cymod yng Nghymru, yn dadlau bod angen cofeb barhaol hefyd i gofio'r rhai wrthododd ar sail cydwybod i fynd i ryfela:

Hunllefus

Blwyddyn y Cofio ydi 2014 Cofio'r 16 miliwn a laddwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf - yn filwyr ac yn ddinasyddion. Cofio gwewyr y golled i deuluoedd, pentrefi a chymdeithasau cyfan ar draws Ewrop. Cofio am y profiadau hunllefus a gafodd y bechgyn ifainc yn y ffosydd - sŵn byddarol y ffrwydron, y llygod mawr a'r ofn, heblaw sôn am yr erchyllterau yr oeddynt yn dystion iddynt. Mae hi'n briodol i ni gofio ac edifarhau am y golled.

Image copyright Jane Harries

Fodd bynnag, mae'na rai nad oes cymaint o sôn wedi bod amdanynt, sef y rhai a wrthododd ymladd ar sail cydwybod. Canran gymharol fach oeddynt. Fe aeth y rhan fwyaf pan ddaeth yr alwad. Ac eto, a ydy hi'n hen bryd i ni wybod mwy am y rhain, ac am y ffordd y cawsant eu trin?

Dewrder?

Mae ystyried hanesion gwrthwynebwyr cydwybod yn sbarduno llawer iawn o gwestiynau - am y ffordd yr ydym yn ymwneud â phobl nad sydd yn dilyn y llu ond yn dweud eu barn yn ddi-ofn, hyd yn oed pan fydd hyn yn groes i 'ddoethineb' y cyfnod; am yr hyn rydym yn ei ddathlu fel dewrder; am seiliau democratiaeth a thraddodiad heddychol Cymru fel gwlad.

Pam, felly, y dylem gofio gwrthwynebwyr cydwybod?

Y rheswm cyntaf, yn fy marn i, yw oherwydd eu dioddefiannau - a dioddefiannau eu teuluoedd. Mae'n wir na welon nhw erchyllterau'r ffosydd. Ar y llaw arall anfonwyd llawer ohonynt yn ystod y Rhyfel Mawr i'r carchar lle cawsant driniaeth annynol. Mae rhai ohonynt yn adnabyddus i ni, wrth gwrs, megis George M Ll Davies a'r bardd Gwenallt. Cafodd Ithel Davies ei garcharu ym Mharc Cinmel lle torrwyd ei drwyn gan swyddog.

Amser caled

Image copyright Amgueddfa Carchar Dartmoor
Image caption Gwrthwynebwyr Cydwybodol yng Ngharchar Dartmoor, 1917

Mae Catherine James, Crynwraig o Ddolgellau, yn adrodd fel yr anfonwyd ei thad i Dartmoor lle bu rhaid iddo dorri nifer benodedig o gerrig bob diwrnod fel cosb. Fe wnaeth e oroesi dim ond oherwydd help gan gyd-garcharor. Fe wnaeth rhai wrthod ymladd tra ar yr un pryd yn credu y byddent wedyn yn cael eu hanfon i Ffrainc i'w dienyddio fel bradychwyr. Rhoddwyd stop ar yr arfer hwn yn gynnar yn y rhyfel. Cafodd teuluoedd y gwrthwynebwyr amser caled hefyd. Byddai pobl yn poeri arnynt yn y stryd ac yn anfon plu gwynion atynt - symbol o lwfrdra.

Dylem ni gofio amdanynt hefyd am eu dewrder. Ydy, mae hi'n beth dewr i'w wneud i sefyll yn gadarn am eich daliadau pan fydd yr holl gymdeithas yn eich erbyn, wrth wybod bod sarhad a charchar yn eich aros, a sgîl-effeithiau i'ch teulu. Dywedodd Catherine James pa mor galed oedd hi i'w thad gael gwaith fel athro, hyd yn oed ar ôl y rhyfel. Doedd neb eisiau rhywun oedd wedi bod yn y carchar.

Rhan o draddodiad

Image caption George M LL Davies, un o wrthwynebwyr cydwybodol amlycaf y Rhyfel Mawr

Yn drydydd, mae heddychiaeth yn rhan o draddodiad hanesyddol Cymru - yn enwedig ymhlith y capeli anghydffurfiol. Mae'n dda cofio am yr elfen hon yn ein hanes ac am ffigyrau megis Gwenallt a Niclas y Glais. I ba raddau mae'n capeli yn glynu wrth y traddodiad hwn heddiw - ac a ydy hyn yn hysbys i'r gymdeithas gyfoes yng Nghymru yn gyffredinol?

Yn olaf, mae lleisiau unig y gwrthwynebwyr hyn yn ein sbarduno i feddwl eto heddiw am foesoldeb rhyfel, a beth mae'n ei gyflawni. A ydy hi'n bosibl cyrraedd nod gyfiawn trwy drais neu a ydym ni - trwy ddefnyddio trais - yn diraddio ein hunain i'r un lefel â'r drwg yr ydym yn ceisio ei ddifa?

Gosod esiampl

A ydym mewn gwirionedd yn creu cylch dieflig? Beth am ddulliau eraill i ddatrys anghydfod: trafod neu ddiplomyddiaeth neu ddefnyddio cyrff megis y Cenhedloedd Unedig - dulliau y gweithiodd Henry Richard, Cymro arall noddedig, yn ddiwyd i'w rhoi ar y map?

Wrth i awyrennau Prydain baratoi eto i gymryd rhan mewn cyrch bomio yn Irac, gadewch i ni gymryd munud i ystyried rhai o'r cwestiynau hyn.

Image copyright AP
Image caption Yn ol i ryfel? Awyrennau Prydain yn paratoi i ymosod ar dargedau yn Irac

Am y rhesymau uchod i gyd credaf y dylem ni gofio gwrthwynebwyr cydwybod. Maent yn esiampl i ni, ac yn ein herio i feddwl o ddifrif am ein gwerthoedd a sut mae'n gweithredoedd yn adlewyrchu'r rhain - ai peidio. Fel Cydlynydd Cymdeithas y Cymod rwy yn llwyr gefnogi sefydlu diwrnod i gofio Gwrthwynebwyr Cydwybod yng Nghymru, hefyd y syniad o godi cofeb parhaol iddynt. Maen nhw yn haeddu hynny.

Ydych chi'n cytuno gyda safbwynt Jane Harries? Cysylltwch gyda ni cymrufyw@bbc.co.uk.

Gallwch ddysgu rhagor am y gwrthwynebwyr cydwybodol drwy wylio Gwrthwynebwyr y Rhyfel Mawr sydd i'w weld ar Clic, gwasanaeth ar-alw S4C.