Dros Gymru, ond am ba hyd?

Welsh Office group
Image caption Stephen Crabb, Ysgrifennydd Cymru a rhai o'i ragflaenwyr

Mae hi'n 50 mlynedd ers i Gymru gael llais am y tro cyntaf yng nghabinet llywodraeth Prydain.

Cafodd swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ei chreu gan lywodraeth Lafur Harold Wilson ar ôl ei buddugoliaeth yn Etholiad Cyffredinol 1964.

Aelod Seneddol Llanelli Jim Griffiths, un o hoelion wyth y blaid Lafur yn yr ardal, gafodd ei ddewis i ofalu am fuddiannau Cymru.

"Roedd yn ŵr oedd yn gallu pontio gwahanol draddodiadau gwleidyddol Cymru", yn ôl Golygydd Materion Cymreig y BBC, Vaughan Roderick, a fu'n trafod Jim Griffiths mewn rhaglen ar BBC Radio Cymru yn ddiweddar.

Cyfrifoldebau gwreiddiol Mr Griffiths oedd tai, llywodraeth leol a ffyrdd, ond fe gafodd materion ym meysydd addysg, iechyd ac amaeth eu hychwanegu dros y blynyddoedd.

Image caption Jim Griffiths - Y cyntaf i'w benodi yn Ysgrifennydd Cymru

Hel atgofion

Nos Iau, Hydref 16 yn Nhŷ Gwydyr, pencadlys Swyddfa Cymru yn Llundain, daeth yr Ysgrifennydd Gwladol presennol, Stephen Crabb ac wyth o'i ragflaenwyr at ei gilydd i nodi'r garreg filltir.

Bu William Hague, arweinydd presennol Tŷ'r Cyffredin, yn y Swyddfa Gymreig rhwng 1995 a 1997. Bu'n hel atgofion efo BBC Radio Wales:

"Mae'n dangos ffigyrau mor wahanol rydym wedi eu cael fel ysgrifenyddion Gwladol Cymru!" meddai Mr Hague.

'Atgofion melys'

"Mae gen i atgofion melys, atgofion personol melys, oherwydd wrth gwrs fe wnes i gwrdd â fy ngwraig yn ystod fy amser fel Ysgrifennydd Gwladol, roedd hi'n un o fy ysgrifenyddion preifat, ac fe wnes i ddatblygu, fel dyn o Sir Efrog a ddaeth yn annisgwyl i'r swydd, perthynas glòs gyda Chymru a'i phobl sy'n parhau hyd heddiw.

"Ar nodyn mwy difrifol - fi oedd un o'r Ysgrifenyddion Gwladol olaf cyn datganoli. Roedd y swydd ar y pryd felly yn cario hyd yn oed mwy o gyfrifoldebau nag y mae hi heddiw achos roedd bob dim sydd bellach yn cael ei wneud gan y Cynulliad yn nwylo'r Ysgrifennydd Gwladol bryd hynny ac roedd hynny'n ystod eang o gyfrifoldebau.

"Roedd dipyn o ffỳs yn y dechrau. Dwi'n cofio cyrraedd gorsaf Casnewydd ar fy ymweliad cyntaf a rhywun yn gofyn i mi 'Mr Hague, sut beth yw bod y pedwerydd Sais i fod yn Ysgrifennydd Gwladol dros Gymru?'

"Fe ddywedais i 'nid y pedwerydd Sais ydw i ond y cyntaf o Sir Efrog, ac mae hynny'n wahanol iawn!'"

Image caption Tŷ Gwydyr - swyddfa Ysgrifennydd Cymru yn San Steffan, ond oes 'na ddyfodol tymor hir i'r swydd?

Datganoli a'r dyfodol

Ers datganoli yn 1997 mae swydd yr Ysgrifennydd Gwladol wedi newid yn gyfangwbl, gan fod y cyfrifoldeb dros nifer o feysydd - gan gynnwys iechyd, addysg a'r amgylchedd - wedi ei roi i'r Cynulliad ym Mae Caerdydd.

Gyda'r sôn am rannu rhagor o gyfrifoldebau i wledydd y DU ar ôl refferendwm yr Alban mae 'na rai yn dadlau nad oes pwrpas cael Ysgrifenyddion Gwladol o gwbl bellach.

"Dim o gwbl" oedd ateb plaen yr Arglwydd Morris o Aberafan yn y digwyddiad arbennig yn Nhŷ Gwydyr. Bu John Morris yn Ysgrifennydd Cymru yn y llywodraeth Lafur rhwng 1974-1979.

"Rydw i wedi dweud yn glir na fyddwn i'n cefnogi cynnydd yn nifer yr ACau - mae achos cadarn dros wneud er mwyn craffu ar y llywodraeth - heb fod lleihad sylweddol ym maint Llywodraeth Cymru a bod y Prif Weinidog nesaf yn ystyried beth i'w wneud gyda Swyddfa Cymru a Swyddfa'r Alban."

Gyda'r tirlun gwleidyddol wedi newid, a newidiadau pellach yn debygol, mae'n anodd dychmygu y bydd Ysgrifenyddion Cymru yn dod ynghyd i ddigwyddiad arbennig arall ymhen 50 mlynedd.

Ysgrifenyddion Gwladol Cymru (1964 - presennol)

  • Jim Griffiths, Hydref 1964 - Ebrill 1966
  • Cledwyn Hughes, Ebrill 1966 - Ebrill 1968
  • George Thomas, Ebrill 1968 - Mehefin 1970
  • Peter Thomas, Mawrth 1970 - Mawrth 1974
  • John Morris, Mawrth 1974 - Mai 1979
  • Nicholas Edwards, Mai 1979 - Mehefin 1987
  • Peter Walker, Mehefin 1987 - Mai 1990
  • David Hunt, Mai 1990 - Mai 1993
  • John Redwood, Mai 1993 - Mehefin 1995
  • David Hunt, Mehefin 1995 - Gorffennaf 1995 (dros dro)
  • William Hague, Gorffennaf 1995 - Mai 1997
  • Ron Davies, Mai 1997 - Hydref 1998
  • Alun Michael, Hydref 1998 - Gorffennaf 1999
  • Paul Murphy, Gorffennaf 1999 - Hydref 2002
  • Peter Hain, Hydref 2002 - Ionawr 2008
  • Paul Murphy, Ionawr 2008 - Mehefin 2009
  • Peter Hain, Mehefin 2009 - Mai 2010
  • Cheryl Gillan, Mai 2010 - Medi 2012
  • David Jones, Medi 2012 - Gorffennaf 2014
  • Stephen Crabb, Gorffennaf 2014 - ???

Hefyd ar y BBC