Pwyso a mesur cyfraniad Dylan Thomas i Gymru

Twm

Mae eleni wedi bod yn flwyddyn o ddigwyddiadau i nodi canmlwyddiant y bardd Dylan Thomas gyda'r canolbwynt ar Hydref 27, diwrnod ei eni. Mewn blog i BBC Cymru Fyw mae'r Prifardd Twm Morys yn pwyso a mesur cyfraniad Dylan ond yn poeni am effaith y dathliadau ar ei waddol:

Eilun

Chydig dros ddeng mlynedd ar hugain yn ôl, roeddwn i'n byw yn Uplands Crescent yn Abertawe, heb fod yn bell o gwbwl o 5 Cwmdonkin Drive, lle ganwyd Dylan Thomas union gan mlynedd yn ôl i heddiw, nac o Cwmdonkin Park, lle mae'r bêl a daflodd wrth chwarae heb gyrraedd y llawr byth.

Bysgio efo telyn oedd fy ngwaith adeg hynny, yn y mall dan-do sy'n arwain i'r farchnad. Roeddwn yn ifanc, a'm gwallt yn gyrliog, a dywedodd dynes wrtha'i unwaith, wrth chwilio am arian yn ei phwrs: 'Rwyt ti'n gwmws fel Dylan Thomas!' Ac wedyn wrth daflu'r arian i'm het: 'Ond rwyt ti'n gwybod hynny, on'd wyt?' Roeddwn i wrth fy modd!

Ni wyddwn lawer adeg hynny am R.S. Thomas; Dylan oedd yr eilun yn Saesneg. Bûm am rai blynyddoedd wedi hynny yn ei hanner addoli. Ymateb plentynnaidd i waith bardd plentynnaidd oedd hynny yn y bôn, meddai fy nghyfaill Iwan Bala wrtha'i.

Image copyright Twm Morys
Image caption Fy ymateb i'r honiad fod R.S yn "well bardd" na Dylan Thomas

Gwefr y cerddi

Eleni, yng nghanol y miri mawr, fel llawer un arall, mi es yn ôl at waith Dylan wedi cyfnod go hir, a gwirioni o'r newydd. Roedd gwefr o hyd yn y cerddi hynny mae pawb yn gwirioni arnyn nhw, ond gwefr hefyd mewn cerddi oedd yn dywyll imi cynt. Soniais am hyn wrth Iwan.

"Dw i ddim yn sicr dy fod yn fy argyhoeddi nad rhyw snichyn o foi oedd y Dillan 'ma'!" meddai.

"Newydd wylio rhaglen deledu arno hefyd. Mae ei lais yn mynd ar fy nerfau. Cymaint, cymaint gwell yw gwrando ar Rich Burton yn ynganu yr un geiriau heb ddim o'r ffalsrwydd, a'r pomposity. Cymro mwy cadarn o lawer.

"Doedd gan Eluned Phillips ddim llawer o feddwl o Dylan: roedd yn ei gasáu, a deud y gwir, am ei fod yn sponger. Ond roedd hi'n hoff iawn o Augustus John (gŵr bonheddig, medde hi, yn groes i'r ddelwedd arferol ohono) ac wrth gwrs Dewi Emrys...' A dyna farn bron pawb Cymraeg y bûm yn siarad â nhw am Dylan, heblaw bod rhai yn sôn hefyd am y meddwi a'r mercheta."

Y bardd 'mwyaf'?

Gwahanol ydi ymateb y boblogaeth Saesneg nad ydi hi mor gyfarwydd â beirdd: ai Dylan Thomas ydi'r bardd mwya' a ddaeth o Gymru erioed? Ac aeth hynny yn dipyn o obsesiwn hefyd ar y cyfryngau Cymraeg. Bûm yn westai yng Ngŵyl Talacharn eleni yn siarad am Dylan ar raglen Dylan Iorwerth.

Dywedodd un arall o'r gwesteion bod R.S. yn fwy bardd na Dylan, fel petai hi'n gystadleuaeth. Gwahoddwyd fi wedyn i gymryd rhan mewn rhaglen deledu - 'Thomas v. Thomas' - ar ochr R.S... Gwirionais hefyd ar waith R.S, a dod i'w nabod ychydig yn ei henaint yn Llŷn. Hurt ydi dweud bod y naill yn 'well' na'r llall, yr un fath â cheisio dadlau bod rhyw lyn yn wlypach na llyn arall.

Image caption Ffwlbri yw ceisio troi Dylan Thomas yn Robert Burns Cymreig

Roedd hyn yn bownd dduw o ddigwydd, am wn i, a chanmlwyddiant y ddau Domos mor agos, ac efallai bod cystadleuaeth felly wedi dod â gwaith y ddau i sylw cynulleidfa newydd. Ond mae un agwedd andwyol iawn ar yr 'heip' i gyd, sef bod y corff sy'n gyfrifol am noddi llenyddiaeth yng Nghymru wedi penderfynu ceisio dyrchafu Dylan Thomas yn rhyw fath o Robbie Burns i'r Cymry.

'Mawr yn America'

Doedd dim modd gwneud hynny y llynedd, wrth gwrs, pan oedd y 'Welsh Ogre', y cenedlaetholwr digyfaddawd, yn cael ei goffáu ar hyd tin, braidd. Ond mae Dylan yn fawr yn America, ac mae o'n 'codi proffeil Cymru yn y byd'. Neilltuwyd arian mawr iawn eleni i hyrwyddo'r Dylandod, ar draul pob mathau o weithgareddau eraill drwy Gymru, ac ar draul gwaith beirdd sy'n dal yn fyw.

Mi glywais fod y nawdd i Ŵyl Dylan yn Nhalacharn wedi cael ei dynnu'n ôl am nad oedd y trefnwyr eisiau dilyn y drefn fanwl roedd y noddwyr am i'r gweithgareddau ei dilyn.

Beth ydi ystyr 'codi proffeil Cymru yn y byd' yn y cyd-destun? Ai bod y celfyddydau a thwristiaeth o hyn allan yn mynd law yn llaw, fel chwaraeon a'r Iaith Gymraeg?

Image caption Fyddai Dylan ddim yn troi yn ei fedd

Bendithion

Mi ddaeth y canmlwyddiant â bendithion, cofiwch. Cofiant gwych Kate Crockett i Dylan, er enghraifft, y cynta' erioed yn Gymraeg. Darllened Iwan Bala fo! Dan y Wenallt newydd Jim Parc Nest hefyd. Ac nid bai Dylan ydi'r miri i gyd.

Byddai'n embaras iddo, rwy'n amau. Ond dydi o ddim yn troi yn ei fedd, chwaith. Sut y gwn i hynny? Mi ddywedodd y gyrrwr tacsi wrtha'i ar y ffordd i Dalacharn ei fod yn nabod y dyn agorodd fedd Dylan ym 1994 er mwyn i'w wraig Caitlin gael gorwedd efo fo. Yn ôl y torrwr beddau, doedd dim corff yno!

Cliciwch i wrando ar gast Pobol y Cwm yn darllen addasiad newydd gan T James Jones o Dan y Wenallt ar BBC Radio Cymru