Dymchwel Wal Berlin

Edith Gruber
Image caption Edith Gruber

Roedd yn un o'r digwyddiadau newidiodd cwrs cyfandir Ewrop, heb sôn am ddyfodol yr Almaen. Mae yna chwarter canrif ers dymchwel Wal Berlin a oedd yn rhannu Dwyrain yr Almaen, Gomiwnyddol, â'r Gorllewin.

Wedi dymchwel y wal fe ddechreuodd y broses o ail uno Gweriniaeth Ffederal Yr Almaen. Mi roddodd ysgogiad hefyd i wledydd eraill yn y dwyrain i hawlio annibyniaeth.

Mae Edith Gruber yn wreiddiol o Aulendorf yn nhalaith Baden-Württemberg, de-orllewin Yr Almaen.

Roedd Edith yn wyth oed pan ddaeth Wal Berlin i lawr, ond mae ei magwraeth yn Yr Almaen a'r ail-uno yn fyw yn ei chof.

Mae Edith yn byw yng Nghymru ers rhai blynyddoedd bellach, yn gwbl rhugl yn y Gymraeg ac yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Bangor.

Cafodd Cymru Fyw gyfle i'w holi am ei hatgofion a'i phrofiadau:

Sut brofiad oedd byw yng 'Ngorllewin yr Almaen' yn y dyddiau cyn i'r wlad gael ei ail-uno?

Rwy'n cofio adroddiadau yn y newyddion yn ystod yr haf a'r hydref ym 1989, am ddinasyddion o Ddwyrain yr Almaen yn dianc o'r wlad drwy Hwngari a Czechslovakia a'r protestiadau yn Leipzig bob nos Lun.

Felly roedden ni'n ymwybodol bod rhywbeth yn yr awyr ond pan agorodd y croesfannau cyntaf yn Berlin ar noson y 9fed o Dachwedd roedd hynny'n syndod i ni. Yn yr 11 mis rhwng cwymp y wal a'r Dwyrain yn ymuno â'r Gorllewin roedd y teimladau yn eithaf hapus a phositif.

Image caption Rhan o'r wal yn dod lawr a thorf enfawr yn dod wyneb yn wyneb gyda milwyr o'r Dwyrain

Oeddech chi fel plentyn yn ymwybodol o'r tensiwn gyda rhai pobl yn y dwyrain/o fewn Berlin ei hun?

Oherwydd mai plentyn wyth oed oeddwn i ar y pryd, doeddwn i ddim yn gweld bod 'na densiynau yn ystod y flwyddyn ar ôl i'r wal gwympo ond des i'n fwy ymwybodol am deimladau anfodlon yn y 1990au.

Yn sgil cwymp y Llen Haearn daeth y sefyllfa economaidd warthus yn fwy amlwg a dechreuodd rhai pobl boeni am y baich o ail-adeiladu'r economi gwan yn y Dwyrain.

Image copyright Getty Images
Image caption Y golygfeydd ym Merlin, Tachwedd 9, 1989

Sut oedd pobl y dwyrain yn cael eu portreadu pan oeddech chi'n byw yn y gorllewin?

Cyn cwymp y wal cafodd Dwyrain yr Almaen ei bortreadu fel carchar enfawr. Rwy'n cofio fod hyn yn anodd iawn i mi ddychmygu - byw mewn gwlad sydd ddim yn caniatáu ei dinasyddion ei gadael hi. Hefyd, cafwyd teimladau o gydymdeimlad oherwydd yr anawsterau economaidd.

Roedd rhaid i bobl y Dwyrain aros 10 mlynedd i gael prynu car, er enghraifft, felly doedd y safon byw ddim cystal â'r Gorllewin ac roedden ni'n ymwybodol o hynny.

Beth ydych yn ei gofio o'r wal yn dod lawr? Oedd dathliadau gwyllt ar hyd a lled y wlad?

Roedd y dathliadau gwyllt yn bennaf yn Berlin, ar hyd y ffin rhwng y Gorllewin a'r Dwyrain a hefyd yn y dinasoedd mawr. Dw i ddim yn cofio llawer iawn am ddathliadau yn y dref fach lle oeddwn i'n byw.

Image copyright dpa
Image caption Miloedd o bobl yn mynd drwy 'checkpoint' stryd Bernauer ym Merlin, Tachwedd 12, 1989

Sut wnaethoch chi gyrraedd lle ydych chi rŵan - yn gweithio ym Mhrifysgol Bangor?

Doedd fy nhaith o'r Almaen i Gymru ddim yn uniongyrchol - roedd 'na sawl gwyriad. Yn 2001, yn 20 mlwydd oed, symudais i'r Ffindir am chwe blynedd i wirfoddoli ac wedyn i astudio ieithoedd ym Mhrifysgol Helsinki. Graddiais gyda graddau BA a MA mewn Ffrangeg, Ffinneg, Almaeneg ac astudiaethau cyfieithu yn 2008.

Yn ystod fy mlwyddyn dramor yng Ngwlad Belg yn 2004 ces i'm hysbrydoli i ddysgu Cymraeg oherwydd y ffaith bod JRR Tolkien wedi defnyddio'r Gymraeg fel sail ar gyfer ei iaith artiffisial Sindarin.

Yn 2008 gwnes i gais am ysgoloriaeth y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg ar gyfer doethuriaeth yn adran Almaeneg Prifysgol Bangor. Ers 2012 rwy'n gweithio ym Mangor fel darlithydd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol mewn Almaeneg.

Image copyright AFP
Image caption Y wal ger y Giât Brandenburg yn cael ei phlismona o'r ddwy ochr yn 1989 (ar y chwith) a'r olygfa yno heddiw (dde)

Beth ydych chi'n ei feddwl o'r datblygiadau yn yr Almaen ers yr ail-uno yn 1989? Yn benodol y newidiadau economaidd, gwleidyddol a chymdeithasol.

Mae bywyd yn yr Almaen wedi newid yn sylweddol ers 1989, yn enwedig yn y Dwyrain, ond mae gwahaniaethau economaidd yn dal i fodoli rhwng y ddau ddarn. Mae pensiynau, cyflogau, rhent, prisiau tai ayyb yn is yn y Dwyrain nag yn y Gorllewin. Hefyd, mae diweithdra yn uwch yn y Dwyrain.

Heblaw'r sefyllfa economaidd mae agweddau tuag at yr ymwahaniad yn parhau ym meddwl pobl. Gelwir hynny yn 'Wal yn y Meddwl'. Mae'r labeli 'Gorllewin' a 'Dwyrain' yn rhan o hunaniaeth nifer fawr o bobl, yn enwedig yn y Dwyrain. Gwelir meddylfryd 'Ostalgie', sef y gogwydd tuag at glodfori'r hen amser yn y GDR, mewn sawl dull yn y celfyddydau.

Image copyright Getty Images
Image caption Gorllewin yr Almaen yn ennill Cwpan y Byd 1990 yn yr Eidal, dri mis cyn ail-uno'r wlad yn swyddogol

Beth yw'r gwahaniaethau mwyaf rhwng cymdeithas yr Almaen a Chymru?

Mae'r cwestiwn hwn braidd yn anodd i'w ateb oherwydd rwy wedi treulio 13 mlynedd tu allan i'r Almaen, felly mae'n anodd i mi gymharu'r ddwy wlad. Mae gen i brofiad o fyw yn yr Almaen fel plentyn 1981-2001 ac wedyn yng Nghymru fel oedolyn o 2008 i'r presennol.

Yn gyffredinol byddwn i'n dweud bod safon byw yn well yn yr Almaen ond o ran cyfeillgarwch ac agwedd pobl rwy'n mwynhau byw yng Nghymru. Hefyd, rwy'n ddiolchgar am gael y cyfle i gyfrannu at ddatblygiad addysg uwch cyfrwng Cymraeg.