Darganfyddiad pwysig yng Nghastell Caernarfon

Castell Caernarfon Image copyright Cadw
Image caption Daeth y deunydd i'r amlwg wrth ddechrau codi porthdy newydd i Gastell Caernarfon

Wrth i'r gwaith ddechrau o adeiladu mynedfa docynnau newydd yng Nghastell Caernarfon, mae archeolegwyr wedi cyffroi oherwydd nifer o ddarganfyddiadau annisgwyl.

Roedd pistolau plwm, peli ar gyfer mysgedau, esgyrn anifeiliaid a darn o grochenwaith Rhufeinig ymhlith yr eitemau a ddarganfuwyd wrth Borth y Brenin.

Grosvenor Construction yw'r cwmni sy'n gyfrifol am y cynllun sy'n cael ei ariannu gan Cadw - corff henebion Llywodraeth Cymru - ond mae Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd wedi ymgymryd â'r gwaith cloddio a phrosesu'r deunydd sydd wedi dod i'r amlwg.

Mae'r cyfan yn rhan o gynllun Prosiect Etifeddiaeth Twristiaeth sy'n werth £19 miliwn, gyda rhan o'r arian yn dod o Gronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop.

Ond mae'r darganfyddiadau ger y porth wedi amlygu dau gyfnod penodol yn hanes y castell.

Pwll sbwriel

Dechreuwyd adeiladu'r castell yn 1283 ar orchymyn Brenin Edward I dan gyfarwyddyd James o St George, sef Meistr Gweithfeydd y Brenin yng Nghymru ar y pryd.

Mae pwll sbwriel mawr ger y porthdy yn debygol o ddyddio o'r cyfnod hwn, ac roedd yn cynnwys llawer iawn o esgyrn anifeiliaid a chregyn, gan gynnwys cregyn wystrys a ddaethai, debyg iawn, o Afon Menai.

Defnyddiwyd y castell yn ddiweddarach fel cadarnle yn yr 17eg Ganrif yn ystod y Rhyfel Cartref. Erbyn hynny roedd y castell mewn cyflwr gwael, ond yn cael ei ddal ar ran y Brenin gan Arglwydd Byron, a gafodd ei gadw dan warchae deirgwaith o fewn ei furiau.

Mae pistolau plwm a pheli ar gyfer mysgedau a phibelli tybaco o glai yn dweud wrthym fod mwy o weithgarwch o fewn muriau'r castell tuag adeg y Rhyfel Cartref, a chredir bod hanner pêl ganon fawr o garreg, tuag 8 modfedd ar draws, hefyd yn dyddio o'r cyfnod hwn.

'Cwbl annisgwyl'

Dywedodd Rhys Mwyn, o Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd: "Roedd y darganfyddiadau yma'n gwbl annisgwyl o dan y cwt i dalu i fynd i mewn i'r castell.

"Gan fod y safle bach yna wedi cael ei gam-drin cymaint dros y blynyddoedd, doedd dim disgwyl dim, ond rydan ni'n meddwl ein bod ni wedi dod o hyd i ddeunydd o gyfnod adeiladu'r castell."

Yn ystod y gwaith hefyd fe ddaeth un eitem ryfeddol i'r amlwg, sef darn o grochenwaith Rhufeinig a elwir yn grochenwaith Samiaidd sydd dros 1,000 o flynyddoedd yn hŷn na'r castell ei hun.

Byddai hwn wedi cyrraedd yr ardal pan oedd milwyr yn byw yn y gaer Rufeinig yn Segontium. Hwyrach y byddai'r crochenwaith wedi'i gludo i mewn i'r castell yn ystod y gwaith adeiladu, pan oedd angen llawer iawn o glai a cherrig.

Mae gwaith yn mynd ymlaen nawr i asesu canlyniadau'r cloddio, a rhagwelir y ceir gwybodaeth ychwanegol wrth wneud dadansoddiad gwyddonol o'r defnydd a'r arteffactau sydd wedi dod i'r golwg.