Y gymuned hoyw ar y sgrin

Queer as Folk Image copyright Channel 4
Image caption Torrodd 'Queer as Folk' dir newydd yn y modd y cafodd y gymuned hoyw ei phortreadu ar y teledu

Sut mae pobl hoyw yn cael eu portreadu mewn dramâu teledu oedd dan sylw mewn rhifyn arbennig o Stiwdio gyda Nia Roberts ar BBC Radio Cymru ar 20 Ionawr.

Stereoteipio?

Cyfeiriodd y dramodydd Dafydd James, awdur 'Llwyth', am y portread o bobl hoyw ar y teledu yn y 70au gyda chymeriadau fel Mr Humphries (John Inman) yn y gyfres gomedi 'Are You Being Served?' a chyflwynydd 'The Generation Game', Larry Grayson.

"Dyna'r hiwmor a'r syniadau dyfon ni lan â nhw yn blentyn," medd Dafydd, "yr hiwmor camp yna, sy' yn ffordd o gadw gwrwgydiaeth o led braich.

"Roedd hwn yn ffordd eitha' saff o gael yr hunaniaethau 'ma ar y teledu, a hynny mewn ffordd oedd cynulleidfa mwy eang falle'n gallu... "goddef."

"Goddef" yr hunaniaeth yn hytrach na phortreadu'r realaeth."

Torri tir newydd

Er hynny, roedd yna ambell i ymgais yn y 60au yn ôl y dramodydd a'r scriptiwr Meic Povey i adlewyrchu darlun mwy 'syber' o'r gymuned hoyw. Fe gyfeiriodd e at y ffilm 'Victim' nôl yn 1961.

"Dyma Dirk Bogarde yn portreadu gwrwgydiaeth mewn ffordd gyfrifol a difrifol. Mi oedd o'n benderfyniad dewr iawn iddo chware'r prif ran - bargyfreithiwr oedd yn hoyw - mi oedd o'n heart throb, yn seren ar y pryd.

"Mi 'nath y ffilm honno gyfrannu at y ddeddf yn 1967 oedd ddim yn g'neud perthynas wrwgydiol yn drosedd."

Image copyright IMDB
Image caption Dirk Bogarde yn y ffilm 'Victim' yn 1961

"Ond wedyn daeth rhywbeth fel Queer as Folk gan y Cymro Russell T Davies. Dyma ni'n cael cyfle i weld hunaniaethau hoyw mewn ffordd nwydol, cnawdol."

Image caption Ydy'r gynulleidfa yn chwerthin gyda neu am ben PC Leslie Wynne?

"Ac yn Gymraeg wrth gwrs - drama Siôn Eirian, 'Wastad ar y Tu Fas' (1986). Drama wych. A dyna'r tro cynta' i mi weld perthynas wrwgrydiol yn cael ei phortreadu fel rhywbeth hollol gyffredin a normal.

"Dyna dwi'n meddwl ydy un o'r trafferthion - trio argyhoeddi pobl fod perthynas hoyw yn union 'run fath, os leciwch chi - ma' nhw'n chwerthin, ac yn crio, ac yn caru, ac yn torri c'lonnau yn union fel pawb arall.

"Mae'n anodd argyhoeddi pobl o hynny."

Cymry homoffobig?

"Yn enwedig os ydach chi o'r cefndir ydw i'n dod ohono sef cefn gwlad wledig Cymru, sy'n homoffobig iawn. Hyd heddiw - mae o'n rhemp i ddeud y gwir.

"Os gym'wch chi gymeriad fel Leslie Wynne... ydan ni'n chwerthin efo Leslie Wynne neu am ei ben o? A dwi'n meddwl bod rhai pobl yn mwy cyfforddus yn chwerthin am ei ben o."

Image caption Fiona a Mandy - cusan hoyw cynta' Pobol y Cwm

"Ond heddiw wrth gwrs, ma' pob dim wedi newid," medd Meic Povey, "mae bron iawn bob opera sebon ar deledu ym Mhrydain, nid yn unig angen tafarn i sicrhau bod pawb yn cwrdd... ond ma' nhw angen cymeriadau hoyw; Emmerdale, Eastenders, Coronation Street, Hollyoaks, Pobol y Cwm.

"Ond 'swn i'n dal i ddweud fod y ffordd ma Pobol y Cwm 'di portreadu dwy lesbian yn hoyw-lite - nad ydyn nhw yn mynd o dan groen perthynas hoyw go iawn - er bod o'n gam ymlaen."

'Nid da lle gellir gwell'

"Mae'r byd digidol wedi democrateiddio creu cynnwys," medd Berwyn Rowlands, trefnydd gŵyl ffilmiau hoyw a lesbaidd Iris.

"Mae hwn yn dod yn ddifyr o ran cyfres newydd Russell T Davies, 'Cucumber, Banana & Tofu', bod 'na bellach gyfle i ni weld person hoyw, lesbiaidd ym mhob man ar sawl cyfrwng."

Mae Mabli Jones yn swyddog polisi gydag elusen Stonewall Cymru:

"Dwi'n meddwl yn sicr bod pethe 'di gwella ond ma' 'na dal lot o waith i neud. Ma' 'na dan-gynrychiolaeth dal i fod.

"Ma' 'na lot o straeon o ddynion ifanc gwyn hoyw gydag arian yn byw mewn dinasoedd. Ond ma' dal angen mwy o gynrychiolaeth o fenywod, pobl deurywiol, pobl draws."

Image copyright Theatr Genedlaethol Cymru
Image caption Aelodau o gast drama 'Llwyth' gan Dafydd James

Mae yna 15 mlynedd ers i gyfres gynta' 'Queer as Folk' gael ei dangos. Ydi agwedd comisiynwyr teledu wedi newid ers hynny? Dyw Dafydd James ddim yn siŵr:

"I fi fel dramodwr - dwi wedi cael sawl sgwrs gyda chomisiynwyr Channel 4 ac yn y BBC a dwi'n dod lan gyda straeon neu gyfresi hoyw gyda phobl hoyw. Wrth gwrs be' ma' nhw'n dweud yw - o, bydd dim diddordeb 'da ni yn hwnna achos ma' Russell yn neud hwnna."

"Ife rhyw dicio'r bocsys ydyn ni?"

Image copyright S4C
Image caption "O'n i reit grac", medd Dafydd, "o'r ffordd gafodd y cymeriad trans yna ei bortreadu"

Ond dydi ticio bocsys ddim yn mynd i weithio, yn ôl Mabli Jones:

"Ma' tueddiad i bobl feddwl fod cynrychiolaeth ar y sgrîn ddim yn fater o bwys o'i gymharu â newid y ddeddfwriaeth. Ond ma' fe'n bwysig, yn enwedig i bobl ifanc - ma' gweld dy hun ar y sgrîn neu gweld rhywun ti'n gallu cydymdeimlo â nhw yn newid sut ti'n gweld y posibiliadau sy' gen ti."

Cydbwyso cymeriad a stori

Yn ôl Dafydd mae angen i'r cwmnïau teledu fod yn ofalus wrth bwyso a mesur sut mae cymeriadau hoyw yn cael eu portreadu ac hanfodion stori dda. Cyfeiriodd, fel enghraifft, at y gyfres '35 Diwrnod' ar S4C:

"O'n i reit grac erbyn diwedd y gyfres o'r ffordd gafodd y cymeriad trans yna ei bortreadu. Gath ei bortreadu fel rhyw fath o salwch dwi'n credu erbyn y bennod ola'.

"Mi oeddwn i'n gofyn i fy hun ai dyna oedd gofynion y stori - sai'n siŵr.

"Ond fel sianel sy'n delio â chymuned leiafrifol, fi'n credu bod 'na ddyletswydd gan S4C i roi cynrychiolaeth positif i hunaniaethau lleiafrifol hefyd a dyw'r cymeriadau trans ddim yn cael lot o blatfform neu lwyfan ar S4C."

Cliciwch yma i wrando ar y drafodaeth lawn ar Stiwdio gyda Nia Roberts.