Apêl i achub capel Llwynrhydowen yng Ngheredigion

Capel Undodaidd Image copyright other
Image caption Mae disgwyl i'r gosod to newydd orffen erbyn 2016

Mae apêl wedi ei lansio er mwyn codi arian ar gyfer rhan olaf prosiect achub un o gapeli hanesyddol pwysicaf Cymru.

Nod apêl Llechi Llwyn yw gorffen atgyweirio Capel Llwynrhydowen ger Llandysul cyn dathlu 140 mlwyddiant pwysig yn 2016.

Mae pobl yn cael eu gwahodd i dalu £10 i noddi un o'r 2,300 o lechi traddodiadol sydd eu hangen ar do'r capel Undodaidd.

Bydd modd gwneud hyn o dan eu henwau eu hunain, aelodau eu teuluoedd neu gofio am anwyliaid ac arwyr ac fe fydd cofrestr o'r holl gyfraniadau yn cael eu chadw yn y capel.

Yn ôl y trefnwyr, fe fydd yr apêl yn cyrraedd yr Unol Daleithiau oherwydd y cysylltiad gyda dau o arwyr America - y bardd Dylan Thomas a'r pensaer Frank Lloyd Wright.

Etholiad 1868

Os yw'r apêl yn llwyddiannus mae disgwyl i'r gwaith orffen erbyn 2016 - 140 o flynyddoedd ers i'r capel fod ym mhenawdau'r newyddion trwy wledydd Prydain a thu hwnt.

Dyna pryd y cafodd y gynulleidfa ei "throi mas" o'r capel a'r fynwent lle oedd eu hanwyliaid am fod y landlord yn cyhuddo eu gweinidog o gynhyrfu pobl i fynnu eu hawliau.

Roedd y "troi mas" a barhaodd am dair blynedd yn rhan o'r helynt yn sgil Etholiad Mawr 1868 pan gafodd tenantiaid eu cosbi am bleidleisio yn agored yn erbyn gorchymyn eu landlordiaid.

Image copyright other
Image caption Mae cyfeillion y capel yn ceisio dod o hyd i ddefnydd newydd i'r adeilad.

"Roedd y digwyddiadau wedi helpu newid hanes gwledydd Prydain am byth," meddai Cadeirydd Cyfeillion Llwyn, y Cynghorydd Peter Davies.

Yn y pen draw, arweiniodd at y bleidlais gudd, meddai.

'Stori arwrol'

"Mae'n bwysig ein bod ni'n cofio stori arwrol fel hon ac mae'r capel yn symbol o frwydr pobl gyffredin Cymru a thu hwnt i gael eu hawliau.

"Mae'r capel wedi bod mewn perygl ers blynyddoedd ond nawr mae yna gyfle i'w achub a'i warchod a rhoi bywyd newydd iddo.

"Fe fydd noddi llechen yn sicrhau hynny ac yn rhoi cyfle gwych i bobl gael eu cofio, neu gofio am eraill."

Dechreuodd yr achos yn Llwynrhydowen yn 1726 ac adeiladwyd y capel cyntaf yn 1733.

Wrth i'r gynulleidfa dyfu, cafodd estyniad ei godi yn 1745 a'i ailadeiladu'n llwyr yn 1791. Adeiladwyd y capel presennol, y trydydd, yn 1834,

Caeodd y capel yn y chwedegau.

Mae Hen Gapel Llwynrhydowen yn eiddo i Addoldai Cymru, sy'n gweithio'n agos gyda'r grŵp lleol, Cyfeillion Llwyn, ac Undodiaid lleol i achub yr adeilad Gradd II a dod o hyd i ddefnydd newydd iddo.