Brwydro ar wyneb y graig

Chwarelwyr Blaenau Ffestiniog ar fin dechrau shifft dan ddaear yn 1959
Image caption Chwarelwyr Blaenau Ffestiniog ar fin dechrau shifft dan ddaear yn 1959

Mae'r ddarlledwraig Beti George wedi bod yn pori trwy archifau ffilm BBC Cymru ar gyfer cyfres newydd 'Cymru ar Ffilm' sydd i'w gweld ar S4C. Yr wythnos hon hanes y chwareli yn y gogledd a'r pyllau glo yn y de yn y 60au a'r 70au sydd dan sylw:

Streicio

Hanes gwrthdaro rhwng y gweithiwr a'r perchennog yw e gan fwya'.

Pobl Blaenau Ffestiniog a Bethesda yn cofio'r streic fawr a'r hollt achosodd honno. Un wraig yn dal i fethu yngan y gair oedd yn cael ei ddefnyddio am y sawl oedd wedi torri'r streic. Cynffonnwr oedd y gair hwnnw, a doedd 'na ddim maddau i fod i hwnnw na'i deulu.

Image caption Roedd rhai o greithiau streic fawr Chwarel y Penrhyn yn dal yn fyw ym Methesda

Yr un yw'r stori yn y de wrth edrych yn ôl ar streic 1926 y glowyr. Symud o'u hardal oedd yr unig ateb i'r rheiny a dorrodd y streic. A'r perchnogion enillodd y dydd.

Bu'n rhaid i'r glowyr fynd nôl i'r gwaith a derbyn yr amodau oedd wedi achosi iddyn nhw streicio yn y lle cynta'.

Mae gwrando ar sgwrs Dai Francis, un o hoelion wyth Undeb y Glowyr, yn atgo' o oes aur Undeb y Glowyr yn y de, ac undebaeth yn gyffredinol.

Image caption Dai Francis, un o hoelion wyth Undeb y Glowyr, yn hel atgofion am streic gyffredinol 1926

"Ddim amgenach na chaethwas"

A man a man i fi gyfadde', 'dw i'n hiraethu am yr oes honno pan oedd gan y gweithiwr rywfaint o rym i ymladd nôl yn erbyn cyflogwr di-enaid. Heddi does ganddo ddim ac mae'r oriau zero yn mynd â ni nôl i'r oes pan roedd y gweithiwr yn ddim amgenach na chaethwas.

Ar ochr y gweithiwr y bum i erioed. Hynny mae'n debyg am fy mod yn ferch i wehydd a driodd ei lwc yn y "gweithe". Aeth i Tylorstown i weithio dan ddaear. Chwe mis barodd e. Wnes i erioed ofyn iddo pam nad oedd e wedi aros yn hirach yno.

Ond fe ddaeth nôl yn sosialydd rhonc - "yr unig sosialydd yn y pentre"!

Cymru ar Ffilm: Cyfoeth y Graig, S4C, 22:00, Nos Fercher, 25 Chwefror.

Bydd llais Beti George hefyd i'w glywed ar Beti a'i Phobl, 10:00, BBC Radio Cymru, Dydd Sul 22 Chwefror.