Chwalu "chwedlau" streic y glowyr

Hywel Williams Image copyright S4C

Mi roedd o'n anghydfod rwygodd cymunedau Cymru, a thri degawd wedi diwedd streic y glowyr mae'r creithiau yn dal i'w teimlo yn rhai o'r cymoedd glofaol.

Mewn rhaglen ddogfen ar S4C 'Y Gwir am y Glo' bydd yr hanesydd a'r newyddiadurwr Hywel Williams yn dadansoddi yr hyn ddigwyddodd yn 1984/85.

Mewn erthygl i Cymru Fyw mae o'n cwestiynu'r darlun sydd wedi ei greu ers i'r streic ddod i ben:

Mytholeg

Mae chwedloniaeth a mytholeg yn chwarae rhan bwysig ym mywyd pob cenedl. Ac mae'r storïau yn cynnig rhyw fath o ymgorfforiad o'r profiadau cenedlaethol. Digon hawdd gweld hynny - yng Nghymru - byth oddi ar ddyddiau canlyn Arthur. Mae Beowulf yn chware rôl gyfatebol yn yr ymwybyddiaeth Seisnig ac felly hefyd yr arwyr Almaenig - megis Brunhilde, Tristan a'r Valkyrie.

Ond mae chwedloniaeth yn gyntefig ei apêl. Mae'n wrth-ddadansoddiadol ei ysbryd gan fod yna gonsensws wrth waith. Y rhagdybiaeth ydyw fod pawb yn rhannu'r un profiad - a phawb yn cytuno â'r dehongliad.

Image caption Roedd gwragedd y glowyr yn gefn mawr i'r cymunedau glofaol yn ystod y steic

Yn fy marn i mae'r storïau sydd wedi ymledu ynglŷn â Streic y Glowyr yn chwedlonol. Ac mi ddylai'r hanesydd eu trin fel rhywbeth i'w dadansoddi yn hytrach na'u derbyn a'u llyncu.

Mae'r chwedloniaeth yn hunanbwysig, hunanfoddhaol ac yn rhagfarnllyd. Ni all oddef unrhyw fath o gwestiynu.

Ac mae'r chwedlonwyr am y maes glo yn ystyried ei fod yn ddigonol i ail adrodd yr un hen storïau. Am enghraifft o hyn oll gweler cyfres 'Adam Price a streic y glowyr'.

Dyma'r ffordd mae pob mytholeg yn cael ei chreu - drwy ail adrodd yr hen storïau yn hytrach na chwestiynu'r ffynonellau.

Nid yw'n bosib canfod y gwir am y streic - a'r diwydiant glo - drwy ganolbwyntio yn unig ar ddigwyddiadau 1983-5. Dyna paham mae 'Y Gwir am y Glo' yn olrhain hanes y diwydiant trwy gydol yr 20fed ganrif.

Yn y persbectif hwnnw mae ffalsrwydd y mytholegau yn amlwg iawn - a hefyd y ffordd mae'r mytholegau am lo wedi eu defnyddio er mwyn adeiladu gyrfaoedd cyhoeddus a gwleidyddol.

Image caption Arwr 'ta ffŵl? Arthur Scargill, arweinydd streic y glowyr

Tranc y pyllau glo

Dechreuodd yr hen frenin Glo i wanychu yn yr 1920au er enghraifft - ac nid cynllwyn Torïaidd oedd wrth waith.

Mae'r syniad o gynllwyn yn hanfodol i chwedloniaeth. Naïf ydyw'r rhagdybiaeth hon yn y bôn.

Gall unrhyw un a chanddo brofiad o lywodraeth dystio bod bywyd beunyddiol yn rhy brysur i'w wastraffu ar baratoi cynllwyn.

Ac o sôn am ddial - paham fyddai Margaret Thatcher wedi bod yn eiddgar i amddiffyn etifeddiaeth ac enw da Ted Heath?

Mae hanes diflaniad y diwydiant glo ym Mhrydain yn stori ddifrifol - ac mae'n sylfaenol i'r profiad economaidd a chymdeithasol Cymreig - a Phrydeinig - yn ystod y ganrif a aeth heibio.

Anghyfrifol ac hunan-obsesiynol ydyw'r tueddiad i bersonoli'r hanes hwnnw.

Image caption Roedd y gwrthdaro rhwng glowyr a'r heddlu yn olygfa gyfarwydd mewn sawl cymuned lofaol yn 1984/85

Adain dde?

Clywaf yn barod y gri ystrydebol - fy mod yn cynnig dadansoddiad 'hanesydd adain dde'.

Enghraifft arall ydyw hyn o'r ysbryd wrth-ddeallusol ac wrth-ddadansoddiadol. Yn hytrach na delio gyda'r rhesymeg a'r ffeithiau - mae yna ddefnydd o'r categori cynhwysfawr. Mae 'adain dde' - megis 'adain chwith' - ddim yn gategori sy'n hunanesboniadol.

Rhagfarnllyd ydyw'r syniad bod datganiadau Mr Netanyanu, dyweder, yn nodweddiadol 'Iddewig'. A digon tebyg ydyw'r rhagfarn sy'n haeru bod y dadansoddiad yn 'Y Gwir am y Glo' yn 'adain dde'.

Mi fyddai yn well felly i chwarae'r bêl - yn hytrach na'r person.

Y Gwir am y Glo, S4C, Mercher 18 Chwefror 21:30

Ydych chi'n cytuno gyda dadansoddiad Hywel Williams? Rhannwch eich barn gyda ni ar e-bost cymrufyw@bbc.co.uk neu trwy ein cyfrif Twitter @BBCCymruFyw

Mae'r Athro David Ben Rees wedi ymateb gyda'r sylwadau canlynol:

"Y mae'n rhaid imi gydnabod mai diflas oedd gwrando ar eich dadansoddiad a'ch bod wedi cael tri hen lowr o'r Betws i gytuno â chwi. Diolch i Ann Clwyd a Aled Gwyn am beidio llurgunio yr hanes. Yr oedd hi'n amlwg nad oeddech heb ddarllen y cyfrolau safonol ar y glowyr. Ewch ati i ddarllen yr hyn a sgrifenais am Jim Griffiths, ie Arwr Glew y Glowyr. Bum fyw a gweinidogaethu ymhlith y glowyr ac yr oedd ein cartref yn agos i'r pwll glo. Dylid cael dadl ar y cyfan yn ddidwyll."

Image copyright Hulton/Getty
Image caption Glowyr y Maerdy yn dychwelyd i'w gwaith ym mis Mawrth 1985