Heddlu Llundain yn cadw ffeiliau ar ASau yn y 1990au

Peter Hain
Image caption Mae un o'r ASau, Peter Hain, wedi galw ar i'r ymchwiliad cyhoeddus i blismona cudd gael ei ehangu

Mae cyn-heddwas cudd wedi dweud wrth y BBC bod Scotland Yard wedi cadw ffeiliau gwybodaeth ar ASau yn ystod y 1990au.

Mae cyn swyddog y Gangen Arbennig (Special Branch), Peter Francis, wedi dweud ei fod wedi gweld 10 ffeil y byddai ef, ac eraill, yn eu diweddaru'n gyson.

Dywedodd ei fod wedi casglu gwybodaeth am dri AS fel rhan o'i waith yn ymdreiddio i grwpiau gwleidyddol adain-chwith.

Mae un o'r ASau, Peter Hain, wedi galw ar i'r ymchwiliad cyhoeddus i blismona cudd gael ei ehangu.

Gwybodaeth am ASau

Roedd Mr Francis yn gweithio fel heddwas cudd rhwng 1993-1997 fel rhan o Sgwad Gwrthdystiadau (SDS) Heddlu Llundain, sydd bellach wedi dod i ben.

Cafodd orchymyn i ymuno â grwpiau neu achosion adain-chwith oedd yn cael eu hystyried yn fygythiad posib i ddiogelwch.

Dywedodd ei fod wedi derbyn gorchymyn yn ystod y cyfnod hwn i gasglu gwybodaeth am ASau a'u gweithgareddau, os neu pan fydden nhw'n ymwneud â'i ymgyrchoedd.

Yn ôl Mr Francis roedd y wybodaeth honno'n cael ei hychwanegu at ffeil binc arbennig oedd ar gael i'w darllen gan swyddogion y Gangen Arbennig.

Rhwng 1990-2001, honnodd ei fod wedi gweld cofnodion yn ymwneud â Diane Abbott, y diweddar Tony Benn, Jeremy Corbyn, y diweddar Bernie Grant, Peter Hain, Harriet Harman, Ken Livingstone, Joan Ruddock, Dennis Skinner a Jack Straw.

Mi wnaeth pedwar o'r grŵp gael eu penodi'n weinidogion yn ystod cyfnod Mr Francis gyda'r Gangen Arbennig - gan gynnwys Jack Straw cafodd ei benodi'n Ysgrifennydd Cartref ar ôl 1997.

Image caption Mi wnaeth Peter Francis drawsnewid ei ymddangosiad er mwyn gweithio fel heddwas cudd

'Gwaith da'

Dywedodd: "Pan roeddwn i'n gweithio fel heddwas cudd, pe bawn i'n dod ar draws unrhyw AS, mewn gwrthdystiad neu brotest, byddwn i'n cofnodi gwybodaeth amdanyn nhw."

Dywedodd Mr Francis bod y ffeiliau nid yn unig yn cynnwys gwybodaeth am ddaliadau gwleidyddol cyhoeddus y ASau, ond hefyd gwybodaeth am beth oedd yn digwydd tu ôl i lenni'r blaid.

Byddai'r wybodaeth yn cynnwys rhai pethau oedd wedi eu dweud yn breifat gan y AS, gan ddibynu ar ba mor agos oedd yr heddweision cudd at y AS.

Dywedodd Mr Francis ei fod ar ddeall bod y ffeiliau wedi eu creu yn wreiddiol cyn i'r unigolion gael eu hethol fel ASau, a hynny oherwydd eu bod yn ymwneud ag achosion neu brotestiadau radical.

Ond ychwanegodd: "Ond pan gawson nhw eu hethol, dyma'r ffeiliau'n parhau. Roedd hi'n ddyletswydd ar swyddogion SDS i adrodd yn ôl unrhyw wybodaeth.

"Roeddwn i'n meddwl ei bod hi'n iawn adrodd yn ôl am ASau. Byddwn i'n arfer llongyfarch fy hun gan feddwl fy mod i wedi gwneud gwaith da. Roedd pobl yn ysbio ar yr ASau yma, ac mae'n deg eu bod nhw'n gwybod hynny.

"Tydw i ddim yn credu y dylai'r heddlu fod yn monitro ASau. Tydw i ddim yn credu bod gennym ni'r hawl i wneud hynny.

"Efallai bod modd cyfiawnhau dweud y dylai'r Gwasanaethau Diogelwch wneud hynny - ond tydw i ddim yn credu y dylai'r heddlu fod yn gwneud hynny."

Ymgyrch Herne

Mae Scotland Yard wedi gwrthod gwneud sylw ynglŷn â chynnwys yr honiadau, ond dywedodd llefarydd nad oedden nhw wedi ceisio osgoi honiadau difrifol ynglŷn â'r SDS.

Dywedodd llefarydd bod Ymgyrch Herne, ymchwiliad mewnol yr heddlu i beth ddigwyddodd yn yr uned, yn parhau'n ymchwiliad gweithredol.

Ychwanegodd y llefarydd: "Mae Ymgyrch Herne yn mynnu ei bod hi'n amhosib ymchwilio'n llawn i'r honiadau heb siarad gyda Peter Francis. Mae Ymgyrch Herne yn parhau'n fodlon i drafod gydag ef."

Dywedodd Mr Francis ei fod wedi gwrthod siarad gydag Ymgyrch Herne oherwydd ei fod yn ofni cael ei holi fel rhywun sy'n cael ei ddrwgdybio, yn hytrach na fel rhywun sy'n ceisio datgelu'r gwir.

Mae Scotland Yard wedi dweud wrth y BBC y byddai swyddogion Ymgyrch Herne yn fodlon ei holi fel tyst.

Ond mae Mr Francis wedi siarad gyda Mark Ellison QC wnaeth adolygu honiadau ynglŷn â'r SDS i'r Gweinidog Cartref, Theresa May, adolygiad wnaeth achosi iddi lansio'r ymchwiliad statudol.

Dywedodd y bydd yn ymddangos gerbron yr ymchwiliad hwnnw.

'Gwarth cyfansoddiadol'

Roedd Peter Hain yn un o arweinyddion y mudiad gwrth-apartheid yn y 1960au a 1970au a cafodd ei ethol yn AS yn 1991. Mae Mr Hain eisiau atebion gan Scotland Yard.

Dywedodd: "Roeddwn i wedi'n synnu i ddarganfod bod ffeiliau'n parhau i gael eu cadw gan y Gangen Arbennig pan roeddwn i, ac eraill, yn gweithio fel ASau.

"Mae hynny'n warth cyfansoddiadol. Mae'n effeithio ar sofraniaeth y Senedd.

"Rydw i eisiau i'r Ysgrifennydd Cartref ehangu'r ymchwiliad i'r SDS, er mwyn ystyried yr arfer o wylio ASau a'r ffaith bod y ffeiliau wedi parhau'n weithredol tra'n bod ni'n ASau.

"Ni ddylai fod hyn wedi digwydd, a dylai'r arfer fod wedi cael ei awdurdodi'n gywir - a tydan ni ddim yn gwybod a wnaeth hyn ddigwydd."

'Methiannau hanesyddol difrifol'

Mi wnaeth yr Ysgrifennydd Cartref, Theresa May, gyhoeddi'n gynharach yn y mis y byddai'r Arglwydd Ustus Pitchford yn arwain ymchwiliad i'r honiadau yn erbyn SDS, ond nid yw union gynnwys yr ymchwiliad yn eglur ar hyn o bryd.

Dywedodd llefarydd ar ran y Swyddfa Gartref bod adolygiad gan Mark Ellison QC wedi darganfod "methiannau hanesyddol difrifol".

"Dyna pam y gwnaeth yr Ysgrifennydd Cartref sefydlu ymchwiliad cyhoeddus er mwyn ymchwilio'n drwyadl i blismona cudd a gweithgareddau'r SDS.

"Bydd yr Arglwydd Ustus Pitchford yn ymgynghori gyda'r rheiny â diddordeb yn yr ymchwiliad yn y misoedd nesaf er mwyn penderfynu ar gylch gorchwyl, gan obeithio cyhoeddi hwnnw yn niwedd mis Gorffennaf.

"Mae plismona cudd yn elfen hanfodol wrth geisio atal troseddu a thor-cyfraith, ond er mwyn cynyddu hyder y cyhoedd mewn gwaith o'r fath, bydd rhaid sicrhau nad yw'r fath fethiannau'n cael eu hailadrodd.