Ymateb i fap newydd y cynghorau

Leighton Andrews
Image caption Mae'r Gweinidog Llywodraeth Leol Leighton Andrews wedi argymell strwythur newydd i gynghorau Cymru

Mae Cynghorau Cymru yn wynebu newidiadau mawr, yn dilyn argymhellion Llwyodraeth Cymru y dilid cael 8 neu 9 cyngor mawr - yn hytrach na'r 22 cyngor presennol.

Yma mae dau arbenigwr yn ystyried cynigion dadleuol y Gweinidog Leighton Andrews.

Heledd Bebb, Cyfarwyddwr Cwmni ymchwil polisi dadansoddi

Mae'n rhaid bod Leighton Andrews, y Gweinidog Gwasanaethau Cyhoeddus yn hoff iawn o 'Doctor Who' oherwydd mae'r map a gyhoeddwyd ganddo'r wythnos hon yn mynd â ni yn ein holau i'r darlun sirol oedd yn bodoli tan 1996.

Wyth neu naw o siroedd yn dilyn ffiniau traddodiadol Dyfed, Clwyd a Gwent gynt sydd wedi ei gyflwyno ganddo fwy neu lai.

Mae wedi cyflwyno mwy o opsiynau eto felly at y compediwm (pob un oddeutu 10-12 awdurdod lleol) a awgrymwyd gan Gomisiwn Williams ar ddechrau 2014.

Ond o leiaf roedd Comisiwn Williams yn ceisio dilyn rhesymeg synhwyrol, gan sicrhau bod darlun llywodraeth leol yn cyd-fynd â ffiniau'r Byrddau Iechyd newydd - er mwyn hwyluso'r cydweithredu. Roedd hefyd yn grwpio cynghorau mewn modd oedd yn eu cadw yn gymwys ar gyfer denu arian Ewropeaidd i'r dyfodol.

Nid yw'r map a gyhoeddwyd yr wythnos hon o gymorth gyda'r un o'r materion uchod.

Ond mae Leighton Andrews yn wleidydd craff. Byddai wedi ystyried hyn oll. Felly pam tybed ei fod wedi dewis y cynllun yma? Tybed ai ceisio creu map sy'n apelio at etholwyr yn hytrach na chynghorwyr sydd yma?

Does gen i ddim ateb i'r cwestiwn dyrys yma. Rwy'n dal i grafu pen. Ond mae ganddo un llygad ar etholiadau'r Cynulliad sydd ar y gorwel agos yn ddi-os.

Nid dyma ddiwedd y drafodaeth a'r gwleidydda am ad-drefnu llywodraeth leol o bell ffordd. Ac mae hynny'n creu cryn ansicrwydd i staff niferus ein hawdurdodau am flynyddoedd eto yn anffodus. A hynny ar adeg pan fo angen mynd i'r afael â'r toriadau mwyaf heriol yn eu hanes.

Er mwyn gwybod beth fydd tranc awdurdodau lleol Cymru, mae angen tardis yr hen Doctor Who yna arnom ni eto - i'n hedfan i'r dyfodol - i 2020 … a faswn i'n synnu dim mai syllu ar fap gwahanol eto i'r hyn sydd wedi ei gynnig hyd yma fyddwn ni bryd hynny!

Nick Bennett, cyn aelod o Gomisiwn Williams

Rwy'n croesawu'r cynigion hyn ar y cyfan - pam?

Mae cyfle yma i wella cydweithio mewn gwasanaethau cyhoeddus, yn ogystal â gwella atebolrwydd a gwasanaethau lleol ar draws Cymru.

Roedd y dystiolaeth a gasglwyd gan Gomisiwn Williams yn son am drefniadau cymhleth, a diffygion yn nhrefniadau llywodraeth leol sydd yn anodd ei gyfiawnhau yn ystod cyfnod o adnoddau prin.

Felly beth yw fy mhryderon?

Roedd Comisiwn Williams yn awyddus i weld rhagor o gydweithio rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol - yn enwedig gan fod y boblogaeth yn heneiddio.

Yn yr ystyr yma mae'r cynigion yn addawol - mwy o gydweithio ymhob ardal heblaw am Ben-y-bont. Sydd yn gofyn y cwestiwn a ddylid newid ffiniau byrddau iechyd Abertawe Bro Morgannwg a Cwm Taf i adlewyrchu hyn?

'Doedd Comisiwn Williams ddim wedi cael cais i ystyried ffiniau'r byrddau iechyd, ond tybed a ydy'r argyfwng llywodraethiant ym mwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr yn golygu y dylid cael strwythur newydd i'r bwrdd iechyd yn y gogledd?

'Dyw arweinwyr llywodraeth leol yng Nghymru ddim yn awyddus i newid y ffiniau'r byrddau iechyd - ond byddai dau newid cymharol fechan yn medru gwella integreiddio gwasanaethau.

Ond fy mhryder mwyaf yw amseru. Mae angen newid yn gyflym, nid yn 2020.

Mae diffyg adnoddau, mewn cyfnod o gynnydd mewn galw ar wasanaethau, yn realiti go iawn.

Mae'r amser ar gyfer newid wedi cyrraedd.

Image caption Mae disgwyl y byddai opsiwn arall yn cynnwys uno siroedd Conwy a Dinbych gan greu naw awdurdod lleol

Y cynghorau posib newydd yng Nghymru

  • Cyngor 1 - Gwynedd, Môn a Chonwy
  • Cyngor 2 - Sir y Fflint, Wrecsam, Sir Ddinbych
  • Cyngor 3 - Powys
  • Cyngor 4 - Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro a Cheredigion
  • Cyngor 5 - Abertawe, Castell-nedd Port Talbot
  • Cyngor 6 - Pen-y-bont, Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful
  • Cyngor 7 - Caerdydd, Bro Morgannwg
  • Cyngor 8 - Caerffili, Blaenau Gwent, Casnewydd, Mynwy a Thorfaen