Ymchwiliad: Llywodraeth yn torri cynllun iaith

Image caption Meri Huws: Wedi codi amheuon am y broses gyda'r llywodraeth ym mis Tachwedd 2014.

Mi dorrodd Llywodraeth Cymru ei chynllun iaith wrth hysbysebu swydd y Comisiynydd Plant newydd, yn ôl ymchwiliad Comisiynydd y Gymraeg.

Hwn ydi ymchwiliad cyntaf y comisiynydd Meri Huws i gynllun iaith Llywodraeth Cymru ers iddi gael ei phenodi i'r swydd yn 2012.

Fe wnaeth yr ymchwiliad ganfod fod y llywodraeth wedi methu a dilyn dau gymal o'i pholisi iaith.

Mae Llywodraeth Cymru yn dweud ei bod yn derbyn yr adroddiad a'r argymhellion.

Cafodd swydd Comisiynydd Plant ei hysbysebu am y tro cyntaf yn Ebrill 2014 wedi i Keith Towler ddweud y byddai'n rhoi'r gorau i'r swydd.

Roedd y disgrifiad gwreiddiol yn dweud ei bod yn ddymunol i ymgeiswyr allu "cyfathrebu'n llafar yn hyderus yn Gymraeg".

Ond pan ail-hysbysebwyd y swydd ym mis Hydref 2014 roedd geiriad y swydd ddisgrifiad wedi'i newid a dim sôn am yr iaith.

Mae adroddiad Comisiynydd y Gymraeg yn dod I'r casgliad bod y llywodraeth wedi methu gweithredu dau gymal o'u cynllun iaith.

Penderfynodd Ms Huws lansio ymchwiliad ar ôl codi amheuon am y broses gyda'r llywodraeth ym mis Tachwedd 2014.

'Angen symleiddio'

Roedd ymgyrchwyr, gan gynnwys Cymdeithas Yr Iaith, hefyd wedi codi cwestiynau.

Cafodd manylion y ddwy hysbyseb eu hysgrifennu gan Is-adran Plant, Pobl Ifanc aTheuluoedd y llywodraeth.

Image caption Fe wnaeth Keith Towler roi'r gorau i'w swydd fel Comisiynydd Plant yn gynharach eleni

Yn dilyn y broses wreiddiol o recriwtio penderfynwyd fod angen symleiddio a byrhau'r pecyn gwybodaeth i ddenu mwy o ymgeiswyr.

Yn ei chasgliadau mae Meri Huws yn dweud: "Cesglir, gyda sicrwydd, bod y penderfyniad i fyrhau'r pecyn gwybodaeth yn benderfyniad bwriadus a arweiniodd at ddiystyru gofynion y cynllun iaith Gymraeg.

"Nid oes unrhyw dystiolaeth wedi'i darparu i awgrymu bod gofynion y swydd wedi'u newid rhwng un ymarferiad recriwtio a'r llall a allai gyfiawnhau israddio ei gofynion ieithyddol."

Mae Comisiynydd y Gymraeg yn dweud fod y broses recriwtio wedi torri cymalau 7.2 a 7.3 y cynllun iaith.

Pedwar o argymhellion

Mi wnaeth y comisiynydd bedwar argymhelliad i'r llywodraeth. Mae'n rhaid i'r llywodraeth ddangos tystiolaeth eu bod yn gweithredu'r argymhellion erbyn mis Medi.

Dywedodd llefarydd ar ran Llywodraeth Cymru: "Rydym yn derbyn argymhellion Comisiynydd y Gymraeg ac rydym wedi diweddaru ein canllawiau wrth benodi i sicrhau fod sgiliau iaith Gymraeg yn cael eu hystyried o ddechrau'r holl broses."

Dyw cynllun iaith y Comisiynydd Plant ddim yn datgan bod angen i'r comisiynydd ei hun feddu ar sgiliau iaith Gymraeg. Ond mae'n rhaid I'r swyddfa ddarparu gwasanaethau yn Gymraeg.

Cafodd yr ail broses recriwtio ei gynnal ym mis Medi 2014.

Cafodd yr Athro Sally Holland ei phenodi'n Gomisiynydd Plant yn sgil yr ail broses recriwtio.