Nid ar chwarae bach

Plant yn chwarae Image copyright Chwarae Cymru

Ydy ein plant ni'n chwarae digon? Mae'n swnio fel cwestiwn gwirion ond yn ôl un athro mae angen i blant gael mwy o gyfle i chwarae, yn ogystal â chymryd rhan mewn chwaraeon, er lles eu hiechyd a'u datblygiad naturiol.

Er fod dysgu drwy chwarae yn digwydd mewn ysgolion yng Nghymru hyd at saith oed, mae Dafydd Myrddin Hughes yn credu bod angen rhoi mwy o hyfforddiant i athrawon ar sut i adael i blant chwarae heb i oedolion ymyrryd neu roi arweiniad - a gwneud hynny ar ôl saith oed hefyd.

Cyn mynd yn athro i blant â phroblemau ymddygiad, roedd yn rheoli prosiectau chwarae yng Ngwynedd, Môn a Chonwy.

Mae Dafydd, sydd hefyd yn gyn-hyfforddwr rygbi i George North, wedi bod yn rhannu ei weledigaeth gyda BBC Cymru Fyw:

Image copyright Dafydd Myrddin
Image caption Mae Dafydd Myrddin Hughes yn credu'n gryf mewn rhoi rhagor o gyfleoedd i blant chwarae

Lles y plentyn

Mae pawb yn cydnabod gwir werth chwarae a chwaraeon yn ein hysgolion a'u cyfraniad at hapusrwydd, lles a datblygiad llawn pob plentyn.

Dwi'n eiriolwr mawr tros chwarae plant ac yn yr un modd tros chwaraeon ac ymarfer corff mewn ysgolion.

Ond beth yw'r gwahaniaeth?

Chwarae ydi beth mae'r plentyn yn ddewis yn rhydd ac yna yn ei wneud yn ei ffordd a'i strwythur ei hun heb ddylanwad oedolion.

Mae chwaraeon ar y llaw arall yn dueddol o gael ei gyflwyno, ei arwain a'i reoli gan oedolion sydd yn rhoi strwythur i'r gweithgaredd ac mae hyn yn gallu bod yn rhwystr.

A thra mae chwaraeon yn dueddol o fod yn elitaidd, mae chwarae yn rhydd i bawb.

Dwi'n credu'n gryf ei bod yn hanfodol i'n hysgolion ddarparu yn helaeth ar gyfer y ddwy elfen gan fod y buddiannau yn amhrisiadwy.

Mae chwarae yn reddfol i bawb a, mewn awyrgylch chwarae ddelfrydol, mae cyfleoedd chwarae cynhwysfawr i bawb yn golygu nad oes neb yn cael ei adael allan na theimlo'n unig.

Image copyright Thinkstock

Datblygu trwy chwarae

Does dim rhaid i gyfarpar chwarae gostio'n ddrud. Mae'n bosib cael profiadau cyfoethog iawn yn rhad ac am ddim trwy ddefnyddio ac ailddefnyddio y math o geriach y byddai sawl un yn ei luchio i'r bin, ond mewn darpariaeth chwarae gallen nhw gael eu defnyddio eto mewn sawl ffordd.

Wrth reswm, mae yna alwadau eraill yn aml ar amser rhieni ac oedolion, ond mae hwn yn gyfle euraid i blant fod yn nhw eu hunain, yn rhydd i fod yn anturus neu yn dawel, yn greadigol neu i ymlacio.

Image copyright chwarae cymru

Gan fod plant yn dewis ac yn arwain eu chwarae eu hunain mae'n golygu eu bod yn fwy tebygol o fod yn blant hapus. Mae 'na dystiolaeth bod plant sy'n chwarae yn blant hapusach ac, o ganlyniad, mae'r plant hapus hyn yn llawer llai tebygol o ddioddef problemau iechyd meddwl.

Mae tystiolaeth hefyd fod chwarae rhydd yn cyfrannu'n helaeth at ddatblygiad ymennydd y plentyn yn y blynyddoedd cynnar. Profwyd hefyd fod plant sydd wedi chwarae yn egnïol tros yr awr ginio yn llawer mwy parod i ganolbwyntio yn y prynhawn.

Wrth chwarae ar eu pennau eu hunain, mae plant yn gosod eu lefel gystadleuol eu hunain. Mae'r plant yn fwy tebygol felly o fwynhau, chwarae yn hirach, dod yn ôl i'r chwarae dro arall, cael mwy o lwyddiant neu ddysgu mwy o'u camgymeriadau a dysgu sut i ddatrys problemau yn annibynnol.

Bydd y plant hefyd yn teimlo mwy o berchnogaeth tros eu chwarae.

Mae dysgu trwy chwarae yn ffordd effeithiol iawn o addysgu plant, yn enwedig y rhai ymarferol eu natur, ac hefyd yn datblygu gallu y rhai llai ymarferol i feddwl tros eu hunain a gwneud penderfyniadau, a magu hunan-hyder, balchder yn eu hunain a hefyd hunan-werth.

Wrth ddarllen hyn fe fyddai rhai rhieni yn poeni am ddiogelwch eu plant. Ond mae tystiolaeth yn dangos bod yna lai o ddamweiniau yn digwydd a llai o broblemau yn codi yn ystod cyfnodau chwarae rhydd. Hefyd, mae cyfleoedd i brofi risg mewn chwarae rhydd yn datblygu gallu'r unigolyn i asesu a rheoli risg trostyn nhw eu hunain.

Image copyright CHWARAE CYMRU

Yr elfen gystadleuol

Dwi'n credu fod lle pwysig i chwaraeon mewn ysgolion a fod angen cynyddu ar yr arbenigedd a'r amrediad o gyfleon yn y maes.

Fy unig ofid am roi cyfleoedd cystadleuol i blant yw, pan wneir hyn, nad oes digon o ystyriaeth yn cael ei roi i allu pob unigolyn ac, o ganlyniad, nad oes digon a wahaniaethu yn cael ei gynnig ar gyfer y rhai isel eu gallu sydd yn arwain at ddiffyg hyder, hapusrwydd, dyfalbarhad a llwyddiant.

Mewn amgylchedd chwarae delfrydol mae cyfleoedd chwarae cynhwysfawr i bawb yn golygu nad oes neb yn cael ei adael allan na theimlo'n unig.

Mae lle hanfodol bwysig mewn ysgolion i annog a darparu yn hael ar gyfer anghenion chwarae a chwaraeon plant.

Dwi ddim yn credu ein bod fel gwlad yn agos at fod yn arloesol yn y maes chwaraeon mewn ysgolion a fod llawer o waith i'w wneud yma.

Cytuno efo Dafydd Myrddin Hughes?

Cysylltwch gyda ni ar ebost cymrufyw@bbc.co.uk neu trwy ein cyfrif Twitter@BBCCymruFyw

Os hoffech chi fwy o wybodaeth am y pwnc yma gallwch gysylltu â Chwarae Cymru, sy'n cynnal a chefnogi rhwydwaith o brosiectau a chymdeithasau chwarae ledled Cymru.