Pennod newydd i ferched y Brifwyl?

Mam y Fro, Elen Lloyd, a rhai o ferched y ddawns flodau
Image caption Mam y Fro, Elen Lloyd, a rhai o ferched y ddawns flodau yn Eisteddfod Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013

Yr awdur a'r hanesydd Catrin Stevens sy'n edrych ar rôl menywod yn yr Eisteddfod Genedlaethol dros y blynyddoedd, gan holi a yw'r nenfwd crisial wedi'i chwalu yn 2015?

Y Drindod Fenywaidd

Mam y Fro yn cario'r Corn Hirlas, Morwyn y Fro yn cyflwyno'r Flodeuged a merched del y Ddawns Flodau yn lliwio Seremonïau Gorsedd y Beirdd.

Ai dyma'r darlun sydd gennym o le'r ferch yn yr Eisteddfod Genedlaethol?

Os felly, mae sefyllfa 2015 yn dipyn o sioc i'r system, oherwydd merched sy'n dal tair o brif swyddi Eisteddfod Maldwyn a'r Gororau.

Image caption Bydd cyfnod Christine James fel Archdderwydd yn dod i ben eleni

Hon fydd blwyddyn olaf ein Harchdderwydd benywaidd cyntaf, Christine, wrth y llyw ar lwyfan y Pafiliwn a hynny 10 mlynedd union ar ôl iddi ennill y Goron yn Eisteddfod Eryri yn 2005.

Dynes arall ddylanwadol eleni yw Beryl Vaughan, Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith, ac er nad hi yw'r gyntaf i gyflawni'r rôl hollbwysig hon, mae'n batrwm o'r hyn y gall y swydd ei chyflawni. Rhwng cadeirio pwyllgorau mae wedi cerdded dros 1,000 o filltiroedd ar hyd arfordir Cymru yn hyrwyddo'r Ŵyl a chodi £14,000 tuag at y Gronfa Leol.

Image caption Cadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod 2015, Beryl Vaughan.

A'r drydedd o'r drindod fenywaidd yw Elen Huws Elis, y Trefnydd, a gaiff Eisteddfod hynod brysur ond hapus gobeithio, a hithau'n ysgwyddo baich trefniadau'r holl gystadlu a'r cyngherddau.

Image caption Dechreuodd Elen Elis ar ei gwaith fel Trefnydd yn 2013

Merched y Fôt

Byddai'r swffragetiaid wedi rhyfeddu at lwyddiannau'r menywod hyn. Yn 1912 cael eu taflu allan o'r babell fawr a'u hambygio fu eu tynged hwy.

Wedi'r cyfan, roedd Merched y Fôt wedi bod mor ddigywilydd â herio araith 'eilun y genedl', David Lloyd George, a tharfu ar hedd seremoni'r cadeirio.

Cawsant eu gwawdio, eu curo a thynnwyd eu gwalltiau. Na, dydy'r Eisteddfod Genedlaethol ddim wedi croesawu lleisiau llafar benywaidd bob amser.

A dyna fu'r patrwm ar hyd y blynyddoedd.

Yn ystod y 19eg Ganrif gwnaeth cantorion benywaidd fel Eos Cymru, Edith Wynne, eu marc wrth gwrs, a menywod wrth reswm oedd Meistresi'r Gwisgoedd, yn eu plith yr enwog Fam o Nedd, Winifred Coombe Tennant, ond cyfyngedig a chwbl draddodiadol fu eu rôl gan amlaf.

Prin fel aur oedd enillwyr benywaidd y cystadlaethau llenyddol. Bu'n rhaid aros tan Eisteddfod y Rhyl yn 1953 cyn i Dilys Cadwaladr gipio'r Goron, a dim ond saith gwaith arall yr efelychwyd y gamp gan ddynes.

Mae record y Fedal Ryddiaith dipyn yn fwy cytbwys, gyda thua 50% o'r enillwyr, ers ei sefydlu yn 1937, yn fenywod a thua'r un ganran wedi bod yn feirniaid.

Image copyright Eisteddfod
Image caption Mererid Hopwood oedd y ferch gynta' i ennill y Gadair, a hynny yn 2001

Hanes yn cael ei greu yn Ninbych

Ond ni syrthiodd bastiwn llenyddol olaf y byd gwrywaidd tan 2001, pan greodd Mererid Hopwood hanes trwy ennill Cadair Eisteddfod Genedlaethol Dinbych.

Hyd yn hyn, Hilma Lloyd Edwards yw'r unig ddynes arall i eistedd yn y Gadair genedlaethol a dim ond dyrnaid o fenywod a ystyriwyd yn deilwng i feirniadu'r gystadleuaeth hon.

Erys y patrwm yn 2015 gyda llai na hanner beirniaid y tair cystadleuaeth Orseddol yn fenywod.

Image caption Cipiodd Lleucu Roberts y 'dwbl' y llynedd drwy gipio'r Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen

Yn wir wrth edrych trwy enillwyr y cystadlaethau mawr ar wefan wych hanes yr Eisteddfod mae'r ystadegau'n sobreiddiol.

Diolch byth, felly, am gystadlaethau Llwyd o'r Bryn, Medal Aur Crefft a Dylunio, Ysgoloriaeth Towyn Roberts, Gwobr Goffa Osborne Roberts, Dysgwr y Flwyddyn a Medal T.H.Parry-Williams, lle mae menywod wedi ennill o leiaf hanner y gwobrau.

A chofiwn i'r addysgwraig Norah Isaac gyrraedd yr uchelfannau trwy gael ei gwneud yn Gymrawd Anrhydeddus yr Eisteddfod y tro diwetha' i'r Brifwyl ymweld â Meifod yn 2003, ychydig ddyddiau wedi ei marwolaeth.

Allwn ni hawlio felly fod y nenfwd crisial wedi'i chwalu yn 2015? Ydy'r wawr wedi torri? Mae pethau'n gwella ac mae arweiniad Christine, Beryl ac Elen yn sicr yn ein tywys i'r cyfeiriad iawn.