Cymro a gwersi'r Dwyrain Canol

T E Lawrence

Mae hi'n 80 mlynedd eleni ers marwolaeth T E Lawrence, y milwr, archeolegydd a diplomat, gafodd ei eni yn Nhremadog.

Bydd cyfraniad 'Lawrence of Arabia', fel y daeth pobl i'w nabod, yn cael ei drafod yn rhifyn diweddara' y gyfres Ddoe a Heddiw ar BBC Radio Cymru.

Chwaraeodd Lawrence ran ganolog yn y gwaith o geisio creu ffiniau newydd i wledydd y Dwyrain Canol ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd o yn awyddus i sefydlu gwladwriaeth Arabaidd annibynnol gyda'i phrifddinas yn Damascus, prifddinas Syria heddiw.

Sut felly fyddai'r Cymro yn ymateb i'r gwrthdaro sydd wedi bod yn rhygnu 'mlaen yn y rhanbarth yn y blynyddoedd diweddar - y rhyfeloedd yn Afghanistan ac Irac a'r brwydro cyson yn Syria heddiw?

Mae Abdul-Azim Ahmed yn arbenigwr ar grefyddau'r Dwyrain. Bu'n trafod gyda Cymru Fyw sut y daeth T E Lawrence i ddeall gwleidyddiaeth a thraddodiad crefyddol y Dwyrain Canol:

Image caption Abdul-Azim Ahmed

Rhyfel a chrefydd

Yn anochel, pan mae 'na ryfel llawn anrhefn a chymhlethdodau, mae hi'n demtasiwn i ddefnyddio straeon syml i egluro'r hyn sy'n digwydd.

Mae hi'n hawdd i ddweud bod Mwslemiaid ac Iddewon yn brwydro yn erbyn ei gilydd dros y Tir Sanctaidd. Mae hi'n hawdd dweud hefyd mai gwrthdaro rhwng Mwslemiaid Shia a Mwslemiaid Sunni sy'n gyfrifol am y sefyllfa yn Syria.

Ond yn y ddau achos, mae'r eglurhad yn anghywir.

Wrth gwrs, mae crefydd yn rhan amlwg o'r ddwy sefyllfa. Mae'r gwrthdaro rhwng yr Israeliaid a'r Palesteiniaid yn cael ei gyflwyno weithiau fel anghydfod diwinyddol am bwy sydd â hawl i'r tir.

Mewn gwirionedd yr hyn sydd wrth wraidd yr anghydfod yw bod y Palesteiniaid wedi colli eu hawliau a'u heiddo.

Mae 'Islamic State', fel mae'n cael ei alw gan rai, heb os yn defnyddio iaith diwygiad crefyddol i geisio cyfreithloni eu hamcanion a denu cefnogaeth.

Er hynny, mae'u harweinwyr yn cynnwys aelodau seciwlar o'r blaid Baath oedd yn gefnogol i Saddam Hussein. Mae'r rhain yn ceisio adennill eu rheolaeth dros Irac trwy unrhyw ddull posib.

Image caption Y gwrthdaro yn Syria

Lawrence ac amrywiaeth

Mae 'na dueddiad fodd bynnag i edrych ar y Dwyrain Canol trwy lens grefyddol yn unig. Daw crefydd yn ffactor gyfleus i egluro pob peth.

Mae cymhellion cymhleth unigolion neu grwpiau yn cael eu cyflwyno yn y wasg a gan wleidyddion fel cymhellion diwinyddol, yn enwedig felly wrth ddelio gydag Islam. Mae'r amrywiaethau a'r gwahaniaethau ymhlith Mwslemiaid ac Arabiaid y Dwyrain Canol yn aml yn cael eu hanwybyddu.

Fodd bynnag, mi gymrodd T E Lawrence ofal ac amser i ddod i nabod y bobl o gefndiroedd gwahanol. Ar ôl treulio cyfnod hir yn byw yn y Lefant - yr ardal sydd erbyn hyn wedi ei rhannu rhwng Syria, Gwlad Iorddonen, Libanus, Israel a thiroedd y Palesteiniaid - mi ddaeth yn gyfarwydd gyda'u gwahaniaethau ac amrywiaethau.

Image caption Lawrence, y swyddog milwrol

Moderneiddio Mwslemiaeth

Petai o'n fyw heddiw, mi fyddai Lawrence wedi ei frawychu i glywed y rhyfel cartre' yn Syria rhwng carfannau amrywiol o wrthryfelwyr â llywodraeth Assad yn cael ei ddisgrifio fel "Rhyfel Cartre Sunni-Shia".

Ochr "Shia" y rhyfel ydi'r Arlywydd Assad a'i deulu sydd wedi bod mewn grym ers coup milwrol yn y 70au. Dim ond yn 1973 y gwnaeth y Shia modern ddatgan yn ffurfiol bod Allawis (y sect grefyddol y mae'r teulu Assad yn aelodau ohoni) yn gangen o Shia-Islam.

Musa al-Sadr, clerigwr Shia blaenllaw yn Libanus, gyhoeddodd y fatwa (barn gyfreithiol neu ddehongliad o Fwslemiaeth) ddaeth a chanrifoedd o amwysedd i ben.

Roedd o'n benderfyniad gwleidyddol pragmataidd yn ogystal ag un crefyddol. Teyrnasiad gormesol y teulu Assad sydd wrth wraidd y rhyfel cartre' presennol yn hytrach nac unrhyw atgasedd dwfn tuag at sect arbennig.

Image caption Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd tynged nifer o wledydd y Dwyrain Canol ei benderfynu yn Versailles yn 1919

Gwersi i'w dysgu

Mae 'na ddatblygiadau dramatig wedi bod yn Syria ers dechrau'r rhyfel cartre' ac mae'r gwrthdaro wedi achosi anrhefn yn y rhanbarth cyfan.

Mae 'Islamic State', grŵp gwrthryfelgar cymharol fychan a dyfodd fel ymateb i Ryfel Irac, wedi defnyddio'r sefyllfa ansefydlog yn Syria i dyfu a chryfhau.

Fodd bynnag, mae dod o hyd i atebion i'r brwydro yn Syria a thu hwnt yn gofyn i ni werthfawrogi cefndiroedd amrywiol y bobl sy'n byw yno, a sut mae'u bywydau wedi eu siapio gan grefydd, ond gan nifer o ffactorau eraill hefyd.

Ysgrifennodd Lawrence yn 1917: "Mae Syria yn profi ei bod hi yn fosaic hiliol crefyddol lliwgar heddiw...."

Mae'n rhaid gwerthfawrogi'r "mosaic hiliol a chrefyddol lliwgar" yma er mwyn trafod y Dwyrain Canol fel ag y mae heddiw bron i ganrif yn ddiweddarach.

Mae 'na wers arall i'w dysgu o brofiad Lawrence. Doedd Syria, fel gwladwriaeth, ddim yn bodoli yng nghyfnod Lawrence wrth gwrs. "Dyw Syria ddim yn bod, gan bod geiriau Syria a Syraidd yn dermau estron" meddai.

Dim ond trwy wladychiaeth y daeth Syria i fodolaeth, ac roedd Lawrence ei hun yn asiant i'r gwladychwyr Prydeinig gan gydweithio gyda'r Arabiaid i drechu Ymerodraeth Ottoman.

Mae gan wladychiaeth ddoe goblygiadau pwysig i'n byd heddiw.

Mae 'na beryg i'r sawl sydd ddim yn dysgu gwersi hanes gondemnio eu hunain i wneud yr un camgymeriadau eto.

Ddoe a Heddiw: Rhyfel Fawr Lawrence, Dydd Llun, 12:31pm, BBC Radio Cymru

Image caption Lawrence: Dyn o flaen ei amser?