Eitemau o bwys hanesyddol yn cael eu 'difetha' gan lwydni

Llyfrau Parc Bro Myrddin Image copyright Llywodraeth Cymru
Image caption Mae Parc Myrddin, Archifau Sir Gaerfyrddin ar gau i'r cyhoedd

Mae 'na rybudd gan hanesydd blaenllaw y gall miloedd o ddogfennau hanesyddol pwysig Cymru gael eu dinistrio gan lwydni.

Fe ddaw'r rhybudd oherwydd "cyflwr gwael" yr adeilad mae Cyngor Sir Gaerfyrddin yn cadw'r henebion ynddynt.

Mae cyfarfod yn cael ei gynnal ddydd Mercher rhwng y cyngor a haneswyr lleol i geisio dod o hyd i ffordd o achub y dogfennau, sy'n cynnwys cofnodion am Ferched Beca, achau hen deuluoedd a llythyrau gan y Frenhines Fictoria.

Ers dros flwyddyn mae Parc Myrddin, Archifau Sir Gaerfyrddin, wedi bod ar gau i'r cyhoedd, a hynny oherwydd llwydni sy'n effeithio'r adeilad.

Image copyright Llywodraeth Cymru
Image caption Ymysg y llyfrau mae dogfennau am Ferched Beca a llythyrau'r Frenhines Fictoria

Yn ôl cyn-archifydd y sir, Dr John Davies, roedd o wedi bod yn ceisio tynnu sylw'r cyngor at ansawdd gwael yr adeilad ers iddo ddechrau'r swydd yn 1990, ond cafodd yr un geiniog ei gwario ar y lle.

Dywedodd ei fod wedi rhoi gwybod i'r cyngor bod llwydni i'w weld ar rai o'r archifau. Doedd yr achos ddim yn ddrwg iawn ar y pryd, meddai, ond roedd wedi dweud os na fyddai'r broblem yn cael ei datrys, mi fyddai'r archifau yn cael eu dinistrio.

Colli statws?

Mae Cais Rhyddid Gwybodaeth wedi datgelu bod adroddiad o 2013 gan adran archifau, llyfrgelloedd ac amgueddfeydd Llywodraeth Cymru, CyMAL, yn cydnabod bod 'na lwydni yn yr adeilad ac yn cynnig amryw o argymhellion i'w cwblhau ar frys er mwyn monitro, glanhau a chael gwared o'r llwydni ar frys.

Ond hyd yma, does dim wedi cael ei wneud i adfer y sefyllfa.

Mae hynny er gwaethaf ymyrraeth gan John Griffiths AC, a ysgrifennodd at arweinydd y cyngor ar y pryd, Kevin Madge, yn ddweud bod diffyg gweithredu'r cyngor yn peri cryn bryder iddo oherwydd fod y cyhoedd methu cael mynediad i'r archifau.

Dywedodd ei fod yn poeni y gall Parc Myrddin golli statws gyda'r Archifau Cenedlaethol, a byddai rhaid i'r archifau gael eu symud oddi yno.

Image copyright Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Image caption Bydd cynghorwyr a haneswyr yn cyfarfod ddydd Mercher i drafod y sefyllfa

Mi fydd y Cynghorydd Meryl Gravell, aelod o'r bwrdd gweithredol dros hamdden, yn arwain y cyfarfod gyda haneswyr a phobl leol ddydd Mercher i wrando ar eu pryderon ynglŷn â'r sefyllfa. Mae hi wedi cydnabod fod y cyngor wedi cael trafferth talu am welliannau i'r gwasanaeth.

Dywedodd y bydd "y bwrdd gweithredol yn edrych ar opsiynau ar gyfer dyfodol hir dymor y gwasanaeth yn yr wythnosau i ddod".

Yn y cyfamser, mae hi'n dweud bod rhai o gasgliadau Sir Gaerfyrddin ar gael i'r cyhoedd yn Archifau Morgannwg yng Nghaerdydd.