Ysbryd y ddawns yng Nghymru

Dehongliad o hanes cenedl, iaith a diwylliant sydd wrth wraidd 'Dawns Ysbrydion' fuodd ar daith yn ddiweddar i bob cwr o Gymru.

Image copyright Kirsten McTernan
Image caption Eddie Ladd yn 'Dawns Ysbrydion'

Mae adlais yn y perfformiadau o foddi Cwm Tryweryn 50 mlynedd yn ôl.

Cafodd 'Dawns Ysbrydion' ei seilio ar ddawns gafodd ei pherfformio gan rai o lwythi brodorol Gogledd America i fynegi eu hargyfwng yn negawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Daeth y traddodiad hwnnw i ben ym 1890 gyda chyflafan Wounded Knee, wrth i'r fyddin saethu tua 200 o aelodau'r Lacota tra'n ceisio'u gwahardd. Pwrpas y ddawns oedd cyflyrru weledigaeth o'r Byd Newydd a fyddai wedi sefydlu ei hun ar y ddaear yn y Gwanwyn y flwyddyn wedyn.

Eddie Ladd oedd yn arwain y dawnswyr. Bu hi'n rhannu ei hargraffiadau o'r daith gyda Cymru Fyw:


Dehongli'r ffurfiau

'Wy'n cofio eistedd yng nghanolfan y Chapter, Caerdydd, prin ugain mlynedd yn ôl, yn gwylio darn gan ddawnsiwr o'r hen Iwgoslafia. Sa i'n cofio faint mor "hen" oedd yr "hen Iwgoslafia" ar y pryd. Go newydd, siawns.

'Doeddwn i ddim yn deall y gwaith. Doeddwn i ddim yn deall pam o'n i wedi dod i weld y sioe. Ond roeddwn i'n gwbod 'mod i am ei gwylio a fod rhywbeth yn gafael ynof.

O'n i ddim yn medru dehongli'r ffurfiau, gan feddwl fod hyn yn golygu hyn a hwn a hwn.

Roedd hi'n beth braf siarad gyda rhai o gynulleidfa 'Dawns Ysbrydion' a chlywed nad oedden nhw'n mynd i sioeau theatr na dawns gan amlaf ond eu bod, serch hynny, wedi uniaethu â'r sioe, a hynny drwy'r symud a'r gerddoriaeth yn hytrach na sgript oedd yn datblygu naratif.

Image copyright Kirsten McTernan

Roedd perfformio'r sioe wedi dod mor naturiol â chodi'n y bore, 'molchi a gwisgo. Dim ond nawr, wrth ddechre ar gynllun arall, gyda chwmni arall, a theimlo pob gewyn yn ansicr-dreiddio llwybrau eraill, yr ydw i'n canfod lle bûm ni'n pedwar, sef Angharad Jones, Anna ap Robert, Y Pencadlys (sy'n symudwr heb ei ail), a fi.

Erbyn Caerfyrddin, a'r w'thnos olaf, o'n i am fynd yn ôl i'r dechre, a gwneud y cwbl eto. Ail-neud yr union yr un fath heb deimlo'r presennol yn diflannu fesul cam fel mae mewn sioe.

Cofio pob sioe

Fel chwaraewr pêl-droed, rwy'n cofio pob sioe - ac yn cofio pob cynulleidfa hefyd, eu ffurf allan yn yr eisteddle, eu nifer, eu siarad ar y ffordd i mewn, a'r bod-ar-drothwy gyda hwy cyn i'r golau ddiffodd.

Crewyd y gwaith gan eu dychmygu a defnyddio'r cyfarwyddwr, Sarah Williams, fel dirprwy. Rhan o orchwyl perfformiad yw gollwng gafael ar y gynulleidfa ddychmygol a chydnabod yr un go iawn.

Ma'r ddwy'n bresennol bob munud o'r sioe. Mae cynulleidfa'n gwbl weithredol wrth wylio sioe - heb iddi symud na bod yn rhan o weithgaredd y perfformwyr. Y gynulleidfa sy'n creu'r sioe. Gosod yr elfennau ar lwyfan mae'r perfformwyr.

Maen nhw'n ddiffuant ac yn llawn angerdd, ond y gynulleidfa sy'n creu'r llun cyfan. Rwy'n gweld ymylon fy nghorff, yr hyn sydd o'm blaen, ac yn rheoli fy nghyhyrau, fy nghymalau a'm poer. Mae'r gynulleidfa'n derbyn a dethol yr elfennau sydd o'i blaen ac yn cyfansoddi sioe.

Image copyright Steve Kingston
Image caption Adlais o Dryweryn yn 'Dawns Ysbrydion'

Is-fyd emosiynol

Dywedodd ffrind i mi iddo sylweddoli ar ôl sbel, wrth wylio'r sioe, ei fod wedi pleth-glymu eu fysedd wrth ei frest a gwasgu eu fodiau'n dynn wrth ei geg. Fe'i cafodd yn anodd i ddatod ac ystwytho'i ddwylo. Wedyn dechreuodd grynu.

Dywedodd Y Pencadlys fod cyfaill iddo yn ei ddagrau ar ddiwedd y sioe. Weithiau, teimlwn fod y sioe wedi cyffwrdd ag is-fyd emosiynol, un sydd y tu hwnt i ddeall, mwynhau ac edmygu perfformiad.

Rwy'n gwbod i fi fy hun brofi rhwbeth tebyg wrth wylio sioe gan Margaret Ames yn Felinfach ychydig flynyddoedd yn ôl. O'n i'n chwilio am arwydd yn yr anadl, yn osgo'r cyrff, yn yr ymwybyddiaeth corfforol, eu bod, a'n bod ni, yn deall ein cyflwr, am weithredu yn ei gylch… a'n bod yn mynd i oroesi.

Image copyright Steve Kingston
Image caption Y Pencadlys fu'n perfformio yn 'Dawns Ysbrydion'

Dawns yn cydio

Mae dawns yn byw a bod nawr mewn ffordd nad oedd e' pan o'n i'n iau. Mae'r strwythur yng Nghymru wedi tyfu'n aruthrol - mae yna ganolfannau a cholegau yn cynnal gwersi a chyrsiau a chwmnïau'n teithio ledled y wlad.

Ry' ni wastad yn ofni barn y byd tu fas (olreit, 'chydig i'r dwyrain). Ond, mae yna fwy o gyfle yma i ferched i goreograffu; mae gan bob rhanbarth ei sîn neilltuol ei hun; ac mae yna ffurf dawnsio gwerin ystyrlon a nesa-peth-at-ddilys yn parhau! 'Does 'na'm i'r dwyrain.

Mae golygfa fer yn y ffilm 'Strictly Ballroom' yn ogleisiol. Mae ymgeisydd ifanc yn cael ei rybuddio am un tebyg iddo, flynyddoedd ynghynt, a gafodd ei ddiarddel o gystadleuaeth am y drosedd o… ddyfeisio'i gamau ei hun. Pawb lawr i'r neuadd 'te, a thynnwch eich sgidie a'ch sannau…

Ry' ni wrth ein bodd fod 'Dawns Ysbrydion; wedi cydio. Ro'n ni am wneud datganiad egnïol. Beth wnewn ni nawr â'r egni, a'r emosiwn a'r deall?

Image copyright Kirsten McTernan