Cofio hanes gwrthwynebwyr cydwybodol y Rhyfel Mawr

Gwrthwynebwyr Cydwybodol yng Ngharchar Dartmoor, 1917 Image copyright Amgueddfa Carchar Dartmoor
Image caption Gwrthwynebwyr Cydwybodol yng Ngharchar Dartmoor, 1917

Bydd arddangosfa sy'n olrhain hanes gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru i'r Rhyfel Byd Cyntaf yn cael ei lansio ar Faes yr Eisteddfod ddydd Iau cyn dechrau ar daith ar draws Cymru.

Fel rhan o'r arddangosfa bydd cofrestr neu gronfa ddata o enwau'r gwrthwynebwyr cydwybodol.

Dywed Aled Eirug, awdurdod ar wrthwynebwyr cydwybodol Cymru sydd ar hyn o bryd yn cwblhau ei Ddoethuriaeth ar y pwnc, y bydd yr arddangosfa yn gwahodd pobl i rannu hanesion cudd y rhai hynny sydd wedi ymgyrchu yn erbyn rhyfel yn ystod y 100 mlynedd diwethaf.

"Mae cofrestr o wrthwynebwyr cydwybodol Cymru yn holl bwysig er mwyn clodfori a chofio aberth dros 900 o ddynion a aberthodd eu rhyddid ac mewn sawl enghraifft eu bywyd, dros heddwch," meddai.

"Wrth inni gofio'r Rhyfel Mawr, mae'n bwysig nad aberth y milwyr a fu farw yn y rhyfel sydd yn cael ei gofio yn unig, ond hefyd, dewrder ac aberth y dynion hynny a erlidiwyd oherwydd eu penderfyniad i sefyll yn erbyn pwysau cymdeithasol, crefyddol a gwleidyddol yr oes."

'Dewrder anhygoel'

Dywedodd Craig Owen, Pennaeth Cymru dros Heddwch yng Nghanolfan Materion Rhyngwladol Cymru: "Heddiw, mae mudiadau gwrthryfel yn rhan annatod o gymdeithas a democratiaeth.

"Ond yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd gwrthwynebwyr cydwybodol yn gorfod dangos dewrder anhygoel a dioddef caledi mawr i sefyll dros eu credoau.

"Rydym yn gobeithio y bydd y gofrestr yn helpu pobl yng Nghymru i ymchwilio a datgelu hanesion y gwrthwynebwyr cydwybodol hyn."