Bywyd a'r bydysawd

Bydd yr Athro Deri Tomos a Bryn Tomos yn mynd i'r afael a rhai o gwestiynau mawr y byd gwyddonol yn Labordy Deri a Bryn
Image caption Bydd yr Athro Deri Tomos a Bryn Tomos yn mynd i'r afael a rhai o gwestiynau mawr y byd gwyddonol yn Labordy Deri a Bryn

Heb os mae datblygiadau gwyddoniaeth a thechnoleg wedi newid ein byd yn aruthrol dros y blynyddoedd diwethaf. Bydd rhai o'r datblygiadau cyffrous yma'n cael eu trafod mewn cyfres newydd ar BBC Radio Cymru, Labordy Deri a Bryn.

Bydd Bryn Tomos a'r Athro Deri Tomos o Ysgol Gwyddorau Bioleg Prifysgol Bangor yn cael cwmni nifer o unigolion sydd â phrofiad ymarferol ac academaidd wrth deithio ar hyd rhai o'r llwybrau sy'n creu'r dyfodol.

Bu'r Athro Deri Tomos yn trafod rhai o'r cwestiynau fydd dan sylw yn y gyfres gyda Cymru Fyw:


Datblygiadau cyffrous

I bob peth y mae ei dymor. Yn hanes dynoliaeth bu cyfnodau o ddatblygu aruthrol. Cychwyn amaethyddiaeth, dinasoedd, crefyddau, y dadeni, y chwyldro diwydiannol, yr oleuedigaeth… Euro 2016…

Gelwir y rhai ohonom sy'n ceisio deall natur materol y bydysawd yn wyddonwyr (benywaidd a gwrywaidd).

I ni, mae hefyd gyfnodau euraidd. Mathemateg yr hen Roegiaid, Cemeg diwedd y 18ed ganrif, Bioleg oes Darwin a Ffiseg cyfnodau Newton neu Einstein.

Ond mae datblygiadau y can mlynedd diwethaf ar raddfa wahanol i'r rhain i gyd. Yn anad dim ym meysydd Bywyd a'r Bydysawd.

Er enghraifft, yn ystod fy nhrigain mlynedd i, aethpwyd o ganfyddiad syml o DNA i'w ddefnyddio i ail-greu bywyd a newid yr hyn sydd yma eisoes, i ateb pob math o ofynion. Bellach nid oes "cyfrinach" i fywyd, ond mewn ystrydeb, na llawer o ansicrwydd am ei darddiad o'r cosmos.

Ymhen dim bydd modd darganfod olion bywyd tu hwnt i'r ddaear.

Yn yr un modd, yn ystod fy mywyd i, mi aethom ni o ansicrwydd am fodolaeth "cychwyn" amser a'r bydysawd i ddisgrifiadau manwl o'r ffracsiynau lleiaf o eiliad o'r cychwyn hwnnw.

Gyda Higgs Boson cafwyd yr olaf o actorion un lefel greiddiol o feinwe'r cosmos eu darganfod. O fewn y maes hwn mae 'na lawer ar goll yn ein gwybodaeth ni o'r Cwbl - fel natur egni a'r defnydd tywyll.

Image caption Mae gwyddonwyr yn ceisio darganfod cyfrinachau'r cosmos yng nghanolfan CERN yn y Swistir

O ŵy ungell...

Yn fy maes i, Bywydeg, y sialens gafodd ei rhoi i mi tra'n fyfyriwr yng nghyfnod genedigaeth bioleg y gell oedd deall sut yn y byd oedd pob unigolyn cyfan, boed ddyn, dolffin neu ddinosor, yn ffurfio o ŵy ungell.

O ble y daw'r amrywiaeth ac, yn bwysicach, sut y mae'n cael ei threfnu a sut mae ymyrryd ynddi?

Un o gwestiynau Mawr bywyd yn athronyddol - ond hefyd yn greiddiol i feddygaeth o bob math. Bellach, y mae gennym y rhan fwyaf o'r atebion bras.

I fyfyrwyr heddiw y sialens gyfatebol yw'r ymennydd. Beth yw, a sut mae'n gweithio?

Rwy'n ffyddiog y bydd awdur y golofn hon (ym mha bynnag ffurf y bydd hwnnw!) mewn deugain mlynedd yn gallu rhoi'r un "tic" i'r dasg honno ag y rhoddaf innau i Ddatblygiad. Ond os yw technoleg troad y mileniwm wedi codi gwrychyn mewn meysydd megis GM (genetically modified), nid yw hyn yn ddim i fyd lle bydd hunan ymwybyddiaeth a deall bellach yn esboniadwy - ac yn agored i ymyrraeth.

Efeilliaid Seiamîs yw'r Gwyddonydd a'r Peiriannydd. (Mae'r union berthynas yn amrywio o ddiwylliant i ddiwylliant. Mathemategwyr - maddeuwch imi am y tro.)

Mae'r naill yn dibynnu ar y llall; symbiosis sydd wedi gweddnewid y byd. Yn anad dim ym myd telathrebu a thechnoleg gwybodaeth, lle mae'r maelström gwyddonol yn effeithio ar fywydau bob dydd mewn ffyrdd annealladwy.

Image caption Mae damcaniaethau'r Cymro Alfred Russel Wallace wedi helpu bywydegwyr ar hy dy degawdau i ddarganfod rhagor o gyfrinachau natur.

Dyma lle gwelwn adweithiau ymgilio rhag technoleg a thröedigaethau megis "Ôl-foderniaeth". Y gwir yw fod y gwir yn fwy rhyfedd a rhyfeddol na'r dychmygol. Dyma ddilema gwyddonydd sy'n ceisio gweu ei wyddoniaeth i gelfyddyd Cymru neu unrhyw gymdeithas arall.

Sut mae trafod natur Siôn Corn heb darfu ar y gred hanfodol ynddo sydd ym mhob un ohonom? Sut mae cyflwyno rhyfeddodau'r cread nad ydynt yn dilyn o brofiad personol ein cyndadau, ond o arsylliadau o anian ac ansawdd hollol newydd?

I'r tir yma y byddwn ni'n troi yn Labordy Deri a Bryn. Mi fydd pob rhaglen yn ymwneud ag un o'r meysydd creiddiol yma ac fe fydd nifer o unigolion â phrofiad ymarferol ac academaidd yn ein tywys ar hyd rhai o'r llwybrau sy'n creu'r dyfodol.

Labordy Deri a Bryn, BBC Radio Cymru, Dydd Llun, 5 Medi, 12:30