Datrys dirgelwch Cân Walter

Meic Stevens Image copyright Iolo Penri

Mae'r rhan fwyaf o bobl sydd yn gyfarwydd â chaneuon Meic Stevens wedi gwrando ar 'Cân Walter', ac yn gyfarwydd â'r linell yma:

"Aeth heddiw i ffwrdd ar y Tarpon, dan donnau oer y lli'."

Mae'r gân yn sôn am Walter, ewythr i'r canwr, gafodd ei ladd yn ystod yr Ail Ryfel Byd tra'n gwasanaethu ar long danfor y Tarpon ym Môr y Gogledd yn 1940.

Doedd neb yn gwybod beth ddigwyddodd i'r Tarpon tan ddechrau Medi 2016. Daeth deifwyr o Ddenmarc o hyd i gragen y llong danfor ar wely'r môr, rhyw 50 milltir oddi ar arfordir y wlad.

Image copyright Wicipedia
Image caption Llong danfor 'Dosbarth T' tebyg i'r Tarpon

Ar Bore Cothi ar Radio Cymru bu Meic yn ymateb i'r darganfyddiad ac yn sôn am ei deimladau nawr fod cragen y llong wedi ei darganfod ar ôl 76 o flynyddoedd.

"Walter oedd un o frodyr Mam, a gath ei eni yn y 'Kite Mountain' ar bwys Neigwl yn Sir Benfro. O'r ysgol aeth i weithio yn y chwarel yn Felinganol ac oedd e'n foi cryf iawn yn ôl beth maen nhw'n dweud.

"Wnaeth Haydn, brawd arall Mam, joino'r llynges achos bod ddim gwaith i gael o gwmpas Solfach a wnaeth Walter joinio fe pan dorrodd y rhyfel mas yn '39.

"Ychydig o ddyddiau cyn i'r Tarpon gael ei suddo, daeth Walter a Haydn i Solfach. Wnaethon nhw fenthyg car a dod yn answyddogol a dyna'r tro ola' i neb weld Walter.

"Yn y frwydr oddi ar arfordir Denmarc, roedd tri llong danfor 'T Class' a chwech 'S Class' yn aros am longau y llynges Almaenig. Ond wrth gwrs, cyn gynted â saethon nhw'r torpidôs, roedd yr Almaenwyr yn gwybod lle roedden nhw. Nawr doedd ddim llawer o ddŵr yna, yn ôl y papur, dim ond 40 metr, sydd ddim yn ddwfn o gwbl i submarine, felly, bysen ni'n dweud fod e'n suicide mission.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Meic Stevens yn hel atgofion am ei ewythr Walter a hanes Yr HMS Tarpon.

"Roedd brawd arall Mam, Haydn ar HMS Sterlet ac roedd e'n lwcus i ddianc. Cuddiodd eu llong tanfor nhw o dan un o'r llongau Almaenig, a felly do'dd y gelyn ddim yn gallu eu gweld nhw, a sneakon nhw off wedyn, ac i ffwrdd â nhw.

"Fi'n cofio gweld lluniau blodau ar y dŵr a hen luniau llongau tanfor, ond dyna'r cwbwl. Mae'r stori yn y teulu ac wrth gwrs oedd e'n ddigwyddiad mowr, ac yn achosi tristwch mawr yn y teulu.

"Ond roedd marwolaeth Walter wedi codi natur Mam, achos ro'dd hi'n arfer chwarae'r accordion mewn dawnsfeydd o gwmpas yr ardal, ac roedd Walter wedi mynd â'r blydi accordion gydag e... felly mae'r accordion o dan y môr hefyd, a wedd hynna'n rhywbeth o'n ni'n gallu chwerthin ambiti fel teulu ar y mater.

"Ond nawr fod nhw wedi ffeindio'r Tarpon, mae'n rhyfedd meddwl fod y cyrff dal yna... a'r accordion!"