Cofio yr unig Gymro i ymladd ym mrwydr Little Big Horn

Llythyr John C James trwy garedigrwydd Mike Lewis” Image copyright Trwy garedigrwydd Mike Lewis
Image caption Rhan o lythyr William Batine James at ei frawd

Fe fydd newyddiadurwr o orllewin Cymru yn teithio i Montana yn yr Unol Daleithiau yn ystod mis Hydref i geisio darganfod mwy am yr unig Gymro i ymladd ym mrwydr waedlyd Little Big Horn ym mis Mehefin 1876.

Mae Mike Lewis, gohebydd gyda'r County Echo yn Abergwaun, wedi bod yn ymchwilio i hanes y sarjant William B James o Ddinas ger Abergwaun.

Roedd William Batine James yn aelod o E Company, rhan o'r 7fed Cafalri.

Roedd y frwydr rhwng llwythi brodorol y Lakota, gogledd Cheyenne ac Arapaho a 7fed Cafalri yr Unol Daleithiau ar Fehefin 25-16, 1876, yn un o'r rhai mwyaf ffyrnig yn ystod Rhyfel y Sioux.

Cafodd dros 260 o filwyr eu lladd yn yr ymladd.

Roedd Big Horn yn fuddugoliaeth ysgubol i'r llwythi brodorol dan arweiniad ymladdwyr fel Crazy Horse a Chief Gall.

Arweinydd y 7fed Cafalari oedd y Cadfridog George Armstrong Custer, ac fe ddaeth y frwydr yn adnabyddus fel "Custer's Last Stand."

Image copyright Getty Images
Image caption Bu farw'r cadfridog George Armstrong Custer yn y frwydr

Yn Archifdy Sir Benfro, fe ddaeth Mike Lewis o hyd i nifer o lythyrau a anfonwyd gan William Batine James at ei frawd John Clement James.

Doedd neb yn gwybod am fodolaeth y llythyrau tan i'r newyddiadurwr eu darganfod yng nghasgliad o bapurau John Clement James ym mis Rhagfyr y llynedd.

Fe fagwyd William James ar fferm Pencnwnc, Dinas, cyn iddo benderfynu ymfudo i Ogledd America ym mis Mawrth 1871.

Roedd yn un o naw o blant.

Yn y llythyrau, mae'r sarjant James yn dangos ei rwystredigaeth am nad oedd wedi cael ateb gan ei frawd i lythyrau blaenorol, ac mewn llythyr arall mae'n gofyn am arian.

Er bod y llythyrau wedi eu hysgrifennu yn Saesneg, mae'n debygol iawn bod William B James yn siaradwr Cymraeg. Yn un o'r llythyrau at ei frawd, mae'n defnyddio'r gair "pleser" yn lle "pleasure."

Cyflwyno'r llythyrau

Mae'n debyg nad oedd ei deulu yn ymwybodol iddo gael ei ladd ym mrwydr Little Big Horn, gan fod yna dystiolaeth yng nghasgliad John Clement James eu bod nhw'n dal i chwilio amdano ryw 30 mlynedd ar ôl iddo gael ei ladd:

"Mae yna le i gredu iddo gadw ei ymrestriad â byddin America yn gyfrinach.. mae'n bosib nad oedd e am achosi pryder i'w fam," meddai Mr Lewis.

Fe ymunodd James â Byddin America ym mis Chwefror 1872 yn Chicago.

Mae Mike Lewis yn bwriadu cyflwyno copïau o'r llythyrau i Guradur Amgueddfa Little Big Horn, Cindy Hagen, pan fydd yn teithio yna ym mis Hydref.

"Mae'r llythyrau yn enghraifft wych o feddyliau a theimladau mewnfudwr oedd yn rhan o'r frwydr."

Fe fydd hefyd yn cwrdd â newyddiadurwr o'r Billings Gazette, mewn ymgais i apelio am fwy o wybodaeth ynglŷn â hanes y milwr o Sir Benfro.

Mae wedi bod yn chwilio am lun o Sgt James, ond hyd yn hyn mae'r ymdrechion wedi bod yn ddiffrwyth.

Image copyright Getty Images
Image caption Cerflun o Crazy Horse

Fe deithiodd James i Lanelli a Llundain, cyn gadael ar gwch i Ganada ym mis Mawrth 1871.

Fe fydd Mike Lewis yn ymweld â Deep Ravine, ble gafodd bron i holl filwyr E Company eu lladd yn ystod cyflafan Litte Big Horn.

"Rwy'n teimlo fy mod i yn gwybod gymaint am James... hyd yn oed beth oedd lliw ei geffyl yn y frwydr, ond mae yna ddarnau o'r jigsaw ar goll," meddai Mr Lewis.

Mae'n apelio am wybodaeth bellach ynglŷn â bywyd y milwr o Gymru, ac mae'n dal i obeithio y bydd llun o'r sarjant James yn dod i'r golwg.

"Mae gen i ddisgrifiad corfforol o William James ac mae'n rhwystredig tu hwnt nad ydw i wedi llwyddo i gael gafael ar lun hyd yn hyn."

Cafodd dros ugain o filwyr E Company eu lladd yn Deep Ravine ac mae lleoliad bedd William B James yn parhau yn ddirgelwch.