Niwed plentyndod yn effeithio ar iechyd tymor hir

plentyn Image copyright Getty Images
Image caption Mae problemau trawmatig plentyndod yn cael effaith ar iechyd yn y tymor hir, yn ôl yr ymchwil

Fe ddylai cymdeithas wneud mwy i sicrhau fod plant yn cael y dechrau gorau mewn bywyd.

Dyna'r alwad heddiw gan arbenigwr blaenllaw wrth i ymchwil newydd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru awgrymu fod unigolion sydd wedi cael profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn fwy tebygol o ddatblygu problemau iechyd hirdymor ac angen gofal gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Mae pwysigrwydd y blynyddoedd cynnar yn natblygiad plentyn wedi bod yn amlwg ers tro.

Ond os yw plentyn yn cael profiadau niweidiol yn ystod y cyfnod hwnnw, gall gael effaith sylweddol ar ei iechyd pan yn oedolyn.

Ymysg enghreifftiau o'r profiadau niweidiol mae plentyn yn cael ei gam-drin, yn profi trais yn y cartref neu'n gweld ei rhieni'n gwahanu.

Corff yn dirywio'n gynt

Yn ôl ymchwil newydd sbon, os yw plentyn yn cael pedwar neu ragor o'r math yma o brofiadau, maen nhw dair gwaith yn fwy tebygol o ddatblygu afiechyd yr ysgyfaint neu'r galon yn ddiweddarach mewn bywyd.

Maen nhw hefyd bedair gwaith yn fwy tebygol o ddatblygu clefyd y siwgr math dau pan yn hŷn o gymharu â phlentyn sydd heb brofi niwed.

Yn ôl yr Athro Mark Bellis, Cyfarwyddwr Polisi ac Ymchwil gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru, mae profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yn difrodi'r corff yn ogystal â chreu gofid emosiynol.

"Mae'r mwyafrif ohonon ni yn cael ambell sioc yn ystod plentyndod", meddai.

"Ond fel arfer fe gawn ni'n cysuro gan ein rhieni neu berthynas - sy'n golygu bod ein cyrff ni'n datblygu ar lefel sy'n gyffyrddus â dim llawer o straen.

"Ond os y' chi'n cael profiadau niweidiol yn gyson, mae'r corff yn datblygu ar lefel sy'n uwch o ran tensiwn - o ganlyniad mae'r corff yn dirywio'n gyflymach."

Image caption Yr Athro Mark Bellis o Iechyd Cyhoeddus Cymru

Yr Athro Bellis wnaeth arwain yr ymchwil newydd, ac mae'n dweud fod profiadau niweidiol mewn plentyndod yn creu baich aruthrol ar wasanaethau iechyd.

Mae'r astudiaeth yn awgrymu fod plentyn sydd wedi cael pedwar neu ragor o brofiadau niweidiol ddwywaith yn fwy tebygol o fod yn gweld meddyg teulu yn gyson pan yn hŷn.

Maen nhw hefyd dair gwaith yn fwy tebygol o fod wedi ymweld ag uned frys yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ac wedi treulio o leiaf noson mewn ysbyty.

"Dros yr hirdymor, mae'r costau o fethu mynd i'r afael â hyn yn aruthrol", meddai'r Athro Bellis.

"Yn hytrach na thrwsio oedolion rhaid i ni fel cymdeithas ganolbwyntio ar geisio datblygu plant cryfach - sy'n golygu eu diogelu rhag y profiadau dinistriol yma."

Ond fe all plentyn gael profiadau niweidiol hyd yn oed cyn ei eni, fel yr esbonia Nikki Rhys-Jones sy'n fydwraig dros elusen gwarchod plant yr NSPCC.

"Yn ystod ail dymor (trimester) beichiogrwydd mae gan fabi'r gallu i glywed - felly fe fydd yn ymwybodol o'r synau o'i amgylch," meddai.

"Y syniad yw bod babi yn gallu dechrau datblygu perthynas a chysylltiadau gyda'r unigolion fydd yn agos atynt.

"Ond mae pethe' fel trais yn y cartref, camdrin, gwaeddi - fe fydd babi yn profi hynny a gall arwain at lefelau uwch o hormonau penodol, all effeithio ar ddatblygiad."

Mae ymchwil hefyd yn awgrymu y gall problemau sydd wedi cael eu hachosi gan brofiadau niweidiol y blynyddoedd cynnar gael eu trosglwyddo drwy'r genynnau o genhedlaeth i genhedlaeth.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Yn ôl Alun Michael, mae angen deall y rhesymau pam fod pobl yn troseddu

Ond nid her i'r gwasanaeth iechyd yn unig yw hyn, gydag astudiaethau hefyd yn awgrymu fod plentyn sydd wedi cael sawl profiad niweidiol yn ystod plentyndod 15 gwaith yn fwy tebygol o fod yn dreisgar ac 14 gwaith yn fwy tebygol o fod wedi dioddef trais.

Dywedodd Comisiynydd Heddlu a Throsedd De Cymru, Alun Michael: "Rhaid i ni werthfawrogi fod 'na gysylltiad rhwng ein gwaith ni yn yr heddlu a gwaith y gwasanaeth iechyd a hefyd addysg ac ysgolion.

"Rhaid i ni bwysleisio fod y cyfrifoldeb yn un cyffredinol ar draws y gwasanaethau cyhoeddus i gyd i weithio er mwyn lleihau'r drwg sy'n digwydd."

Esgid yn gwasgu

Ond mae Mr Michael yn pryderu y gallai ceisio sicrhau hynny fod yn anoddach mewn cyfnod pan fo gwariant cyhoeddus yn dynn.

"Y perygl yw bydd cyrff cyhoeddus mewn cyfnod pan fo adnoddau yn brin yn canolbwyntio mwy mwy ar eu cyfrifoldebau craidd - sy'n golygu bod 'na fwy o beryg y bydd unigolion yn cwympo drwy'r bylchau rhwng gwasanaethau.

"Rhaid i ni sicrhau na fydd hynny'n digwydd."