Dyn camera yn dychwelyd i Chernobyl ar ôl 30 mlynedd

Chernobyl

Mae 2016 wedi bod yn flwyddyn y straeon mawr, o Brexit i lwyddiant Cymru yn yr Euros, o gwest Hillsborough i'r ras i'r Tŷ Gwyn. Mae eleni hefyd wedi bod yn gyfnod i gofio, cofio trychineb Aberfan, cofio Chernobyl.

Yn 1996 aeth y dyn camera Rhys Williams i'r Wcráin gyntaf. Eleni fe aeth yn ôl a hynny 30 mlynedd ers y drychineb yn 1986.

Roeddwn i newydd ddeffro ar fy 'day off' ar 22 Mawrth eleni - paned o goffi'r a'r newyddion ymlaen, yn dal i fyny efo'r bomiau ym Mrwsel: taniwyd tair bom hunanladdwr, lladdwyd bron i ddeugain o bobl yn syth, ac anafwyd cannoedd.

ISIS hawliodd y sylw eto yn dilyn ymlaen o Baris a'r Bataclan (stori arall wnes i weithio arni yn 2015). Hwn oedd y weithred derfysgol mwyaf gwaedlyd yn hanes Gwlad Belg.

Roeddwn i'n trefnu mynd i ffilmio yn Chernobyl, ac wedi bwriadu sortio'r offer camera a'r gwaith papur, ond wedyn canodd y ffôn - golygydd Newyddion 9 yn cynnig imi fynd yn ddisymwth i Frwsel.

O fewn yr awr roeddwn i a thri arall mewn tacsi ar y ffordd i'r maes awyr. Mi ath y tridiau nesaf heibio mewn gwewyr, yn ffilmio a gohebu'n fyw, golygu eitemau i Newyddion 9 a Wales Today.

Ar deithiau tramor erbyn hyn mae'n ofynnol i weithio'n ddi-dor ac yn effeithlon am amser maith weithiau. A dyna a wnaed! Ac yng nghefn fy meddwl roeddwn i'n dal i drio trefnu taith Chernobyl!

Ar fore 26 Ebrill 1986 digwyddodd damwain niwclear enfawr yn yr Wcráin - miloedd o filltiroedd o Gymru, ond un fase'n anffodus yn effeithio ar ein diwydiant amaethyddol am flynyddoedd lawer, ac sydd wedi cael effaith erchyll o andwyol ar filoedd o blant yr Wcráin.

Mewn pwerdy niwclear nepell o dref fach ddi-nod o'r enw Pripyat, cafwyd casgliad o ddigwyddiadau anffodus a greodd un o'r damweiniau niwclear mwyaf yn hanes dyn.

Am flynyddoedd lawer ers hynny mae miloedd o blant wedi'i geni gyda chanser y thyroid o ganlyniad i sgil effeithiau'r ddamwain.

Mae ardal ddiffaith yn bodoli sy'n 30 kilometr i bob cyfeiriad o Pripyat. Gadawodd 49,000 o bobl y lle ar ddiwrnod y ddamwain - gyda'r addewid fase pawb yn cael dychwelyd o fewn dyddiau.

Ond hyd yn oed rŵan, 30 mlynedd ar ôl y digwyddiad, does 'na neb prin yn byw yno. Y Zone fel y gelwir erbyn hyn.

O fewn wythnos mi adawodd bron i 70,000 o bobl ychwanegol o dref gyfagos Chernobyl.

Mae natur wedi boddi'r ardal dros y blynyddoedd, a choed pinwydd enfawr ym mhob man.

Gwelir cŵn gwyllt yn crwydro ac mae arbenigwyr yn dweud na fyddai'r lle yn saff i fyw ynddo eto am 20,000 o flynyddoedd!

Er hyn i gyd mi wrthododd ambell un adael, ac mae yna nifer prin iawn o bobl wedi dychwelyd yno.

Image caption Y ffair yn Pripyat sydd erbyn hyn wedi dechrau rhydu

Mae'r lefelau ymbelydredd yn dal yn uchel mewn rhannau a tra roeddwn i yno'n ffilmio roedd geigercounter gennym yn bipian a swnian trwy'r oriau o ffilmio.

Dywedwyd wrthym mai pum awr yn unig gawsom aros yno i ffilmio.

Pan es i yno yn wreiddiol i ffilmio yn 1996 i Channel 4 News, degawd ar ôl y ddamwain, dim ond naw munud ges i aros yn y Zone.

Y tro hynny aethom i ysbyty plant yn Blon i weld effeithiau'r ddamwain a ffilmio nifer o blant a babis efo canlyniadau thyroid ofnadwy arnynt.

Diwrnod trist iawn o ffilmio.

Image caption Fe aeth Rhys Williams (chwith) yn ôl i'r ardal gyda'r newyddiadurwr Telor Iwan (dde)

Yn dilyn y ddamwain a thrwy anlwc tywydd Cymru, mi welwyd bod y cwmwl o Chernobyl wedi symud cyn belled â Chymru, a dros y blynyddoedd wedyn gwelwyd sgil effeithiau'r ymbelydredd ar ddefaid a ffermydd bryniau gogledd Cymru.

Rhoddwyd stop ar symud defaid i'w gwerthu o dros 300 fferm; roedd lefelau ceasium yn rhy uchel yn yr anifail i'w gwerthu mewn marchnadoedd ac mi barodd y gwaharddiad yma am flynyddoedd lawer.

Dim newid

Mae hi wastad yn well genna'i weithio ar stori heriol - stori sy'n hanesyddol ac eto'n cael ei gweld trwy lygaid cyffredin. Haws uniaethu gyda'r hyn sydd ar y sgrin felly.

Mi yrrodd Newyddion 9 Telor Iwan a minnau i ffilmio eitemau i gyd-fynd â'r 30 mlynedd.

Roeddwn i wedi bod isio dychwelyd ers blynyddoedd i weld pa wahaniaeth sydd ers i mi fod yno yn '96.

A deud y gwir doedd dim llawer wedi newid. Lot mwy o fywyd natur gwyllt; ac roedd hi'n ddifyr gweld yr haen enfawr o goncrit dros yr hen adweithydd- ond mae'r lle yn dal i fod yn unigryw iawn.

Image caption Maria Adnaova, menyw yn ei 80au, sydd yn dal i fyw yn ei chartref

Erbyn hyn mi welwyd ambell i daith twristiaid (yn sicr weles i 'run twrist yn '96!). Ond mae'r ffyrdd dal yn wag, a gallwch yrru am hydoedd heb weld na chlywed dim ond bipian y geigercounter.

Yng nghanol y goedwig cawsom gyfarfod â hen ddynes yn ei wythdegau - Maria Adnaova - oedd wedi penderfynu dychwelyd i'w hen gartref yng nghysgod yr adweithydd.

Roeddwn i'n ymwybodol bod 'na bobl yn dal i fyw yno ac roeddwn i wedi cadarnhau efo'n cyfieithydd y byddai angen ffilmio hyn.

Roedd yr hen ddynes yn gymeriad cryf iawn, yn byw gyda'i chathod bellter o'r gwareiddiad agosaf.

Rhai wedi aros

Mae hi wastad yn fraint cael cyfarfod pobl gyffredin sydd â stori i ddeud - dyna ydi darn difyrra fy ngwaith. Ac mi oedd gan Maria stori dda iawn i ni.

Er bod hi dros ei wythdeg mi ges i ffilmio hi'n torri coed a llwytho logs ar ei chart i gadw'r tan wedi ei gynnau yn ei thŷ ganol y pinwydd. Uffar o gymeriad!

Aethom i ffilmio wedyn yng nghysgod y sarcoffagus mawr. Miloedd o dunelli o goncrit yn ceisio boddi be' sydd ar ôl o reactor Rhif 4.

Mae pawb yn cofio'r lluniau eiconig o'r difrod ar y pryd.

Ymlaen wedyn i hen dref Pripyat, wedi'i adael fel ag yr oedd 30 mlynedd i'r mis. Roedd y geigercounter yn chwyrnu'n swnllyd iawn yn fama, ac roedd rhaid ffilmio'n reit sydyn.

Ddim yn le i wastraffu amser ynddo!

Ar ddiwrnod y ddamwain roedd ffair newydd Pripyat ar fin cael ei agor - cafodd y 'run plentyn hwyl yn y ffair hon, ac erbyn heddiw mae crochlefain a chwerthin plant yn eco trist o'r gorffennol.

Roedd crwydro o gwmpas yr adeiladau yn brofiad dirdynnol.

Weithiau, mae pobl yn holi lle dwi wedi bod, neu lle ydi'r lle difyrra i mi fynd iddo. Rhai'n sbïo'n syn arna'i pan ddeuda'i gogledd Afghanistan, Gaza neu Chernobyl - ond dyna'r gwir.

Mae rhai llefydd yn ddifyr am y rhesymau anghywir i gyd.