Cymraeg ar y stryd

Image caption Ydy hi'n bryd atgyfodi rhai o enwau Cymraeg hanesyddol Cwm Rhondda?

Mewn nifer o ardaloedd Cymraeg Cymru, y pryder yw bod enwau lleol Cymraeg ar strydoedd ac ardaloedd a thirffurfiau'n cael eu colli.

Ond mae Cyngor Rhondda Cynon Taf newydd gychwyn ymgyrch i geisio darganfod hen enwau cynhenid, Cymraeg strydoedd y sir.

Caroline Murphy yw Swyddog Iaith Cyngor Rhondda Cynon Taf ac mae hi wedi bod yn esbonio cefndir yr ymgyrch.

"Mewn ymateb i'r safonau Cymraeg newydd penderfynodd Cyngor Rhondda Cynon Taf tua blwyddyn yn ôl y byddai pob datblygiad tai newydd yn y sir yn gorfod dwyn enw Cymraeg.

"Yn ogystal â hynny mae 'na ymgyrch wedi dechrau i geisio diogelu enwau Cymraeg gwreiddiol y strydoedd ac i geisio darganfod enwau Cymraeg gwreiddiol mewn ambell i ardal yn y cymoedd.

"Mae treftadaeth Cymraeg hir a chyfoethog i'r ardal ac mae hyn yn rhywbeth mae'r Cyngor nawr yn awyddus i'w ddatblygu a'i gofnodi.

"Rwy' wedi bod yn cysylltu gyda mudiadau a chymdeithasau o fewn y sir yn gofyn am unrhyw wybodaeth."

Image caption Caroline Murphy sy'n gyfrifol am brosiect enwau Cymraeg Rhondda Cynon Taf

Y frech wen a'r tloty

Mae'r awdur a'r newyddiadurwr Gwyn Griffiths yn cynnig enw o'r gorffennol, wnaeth e ddarganfod yn un o gerddi Evan James, awdur Hen Wlad fy Nhadau.

"Mae'n sôn am ardal ym Mhontypridd o'r enw Llanganna, sydd yn enw sydd ddim mewn defnydd ar hyn o bryd, ond mae'n cyfeirio at ardal sydd ar waelod y Graig ym Mhontypridd, yn agos i safle Ysbyty Dewi Sant heddiw.

"Yn y gorffennol, roedd yr ardal yn adnabyddus fel ysbyty ar gyfer dioddefwyr y frech wen a roedd hefyd tloty gerllaw, ac mae'n siwr fod defnydd o'r enw wedi pallu oherwydd y cysylltiadau negyddol oedd i'r ddau adeilad, ond mae'n bosib gweld yr enw Llanganna ar hen fapiau o'r dref o 1875."

Mae'n bwysig cofio bod ardal y Rhondda yn ardal amaethyddol tan i'r chwyldro diwydiannol newid tirwedd a demograffeg yr ardal yn gyfangwbl. Ond mae dal ambell i enw stryd modern yn codi o enwau rhai o hen ffermydd yr ardal. Dywedodd Gwyn:

"Mae tarddiad enw un stryd o dai eithaf newydd yn ardal Penygraigwen ym Mhontypridd yn eithaf amlwg. Mae stryd Nun's Crescent yn sefyll bron union ar safle hen ffermdy o'r enw Gelli-Fynaches Uchaf ac mae stryd arall sef Priory Close gerllaw.

"A oedd yr hen ffermdy felly wedi ei godi ar safle hen fynachlog? Oedd hyn wedi dylanwadu ar yr enw bryd hynny a dal i fod â dylanwad heddiw? Pwy â wŷr?"

Image copyright Llyfrgell Genedlaethol
Image caption Cyfeiriad at fferm 'Gelli-Fynaches' ym mhapur newydd Seren Cymru yn 1909

Gwcw yn y nyth?

Mae nifer o enghreifftiau eraill tebyg wedi ymddangos mewn rhai o bapurau bro'r sir, gan gynnwys Clochdâr, papur bro ardal Aberdâr.

Mae'r gymdeithas hanes lleol, dan ddylanwad David Leslie Davies, ac eraill, wedi nid yn unig cynnig sawl enw Cymraeg, ond hefyd esbonio'r tarddiad.

Er enghraifft, enw gwreiddiol fferm Cuckoo's Well yng Nghefnpennar oedd Ffynnon-y-Gôg, ond yn anffodus, mae wedi'i gyfieithu'n anghywir. Nid yn llythrennol wrth reswm, ond o wneud ychydig o waith twrio, enw'r fferm yn y 1600au oedd Ffynon Goig.

Mae'n debyg taw ffynon goeg, sef ffynnon oedd weithiau'n sych, oedd ystyr gwreiddiol yr enw. Dros amser, newidiodd y coeg i'r gair Gog i olygu Gwcw.

Image caption Monk Street yn Aberdâr, ond ei enw gwreiddiol oedd Rhiw'r Mynach

Mewn modd tebyg, mae ymchwil o enwau tebyg dros Gymru'n cynnig esboniad i enw pentref Penderyn yng ngogledd y sir. Mae gwraidd yr enw'r un peth â gwraidd enw pentref Pentyrch ger Caerdydd.

Mewn oesoedd a fu, roedd pobl yn arfer ymgynnull yn yr awyr agored mewn mannau penodedig, ac roedd y mannau'n cael eu marcio drwy roi pen anifail ar bostyn. Yn achos Pentyrch, pen mochyn, neu dwrch, ac yn achos Penderyn... wel, mae'r ateb yn amlwg.

Felly pobl Rhondda Cynon Taf, os ydych chi'n gwybod am enw stryd, neu ardal sydd wedi ei golli yn nyfnderoedd amser, dyma'ch cyfle i'w atgyfodi ac ychwanegu at dreftadaeth gyfoethog y sir.


Image caption Oes 'na enwau Cymraeg hanesyddol i rai o strydoedd ac ardaloedd Cwm Cynon?

Ydych chi'n gwybod am enw stryd/ardal Cymraeg sydd mewn peryg o ddiflannu, yn arbennig yn Rhondda Cynon Taf?

Anfonwch unrhyw wybodaeth atom:

e-bost: CymruFyw@bbc.co.uk

Twitter: @BBCCymruFyw

Neu ewch i dudalen Facebook Cymru Fyw