Actor yn dilyn hanes ei daid aeth i Sbaen i frwydro Franco

Richard Harrington yn Sbaen
Image caption Mae'r actor Richard Harrington wedi dilyn ôl traed ei daid drwy Sbaen

Bydd yr actor Richard Harrington yn dilyn ôl traed ei daid, a adawodd adref i fynd i ymladd yn Rhyfel Cartref Sbaen, mewn rhaglen ddogfen newydd.

80 mlynedd yn ôl fe adawodd Timothy Harrington nodyn i'w wraig Sally a'u pump o blant yn dweud dim byd ond "wedi mynd i Sbaen".

Roedd yn un o 4,000 o wirfoddolwyr o Brydain aeth i Sbaen i frwydro yn erbyn y Cadfridog Franco a thwf ffasgaeth yn y wlad yn 1937.

Bydd ei hanes e, ac eraill wnaeth adael cymoedd de Cymru i ymuno yn y rhyfel, yn cael ei adrodd yn rhaglen ddogfen My Grandfather's War.

Smyglo dros y ffin

Er na wnaeth llywodraeth y DU gefnogi'r naill ochr na'r llall yn swyddogol, fe wnaethon nhw ddatgan ei bod hi yn erbyn y gyfraith i unrhyw un o Brydain deithio i Sbaen i gefnogi'r gweriniaethwyr yn eu brwydr yn erbyn y ffasgwyr.

Ond wnaeth hynny ddim atal Timothy Harrington a miloedd eraill, a deithiodd i Ffrainc gyntaf cyn cael eu smyglo dros y ffin i ymuno yn y rhyfel.

Unwaith roedden nhw yno fe wnaethon nhw ymuno â'r Frigâd Ryngwladol, grŵp o 30,000 o filwyr o dramor oedd yno i frwydro dros yr un achos.

Ond gyda'r Almaen a'r Eidal yn darparu arfau i fyddin Franco roedd hi'n dalcen caled, ac ar ôl brwydro am 10 diwrnod i geisio amddiffyn Madrid cafodd Harrington ei symud er mwyn cymryd pentrefi strategol eraill.

Image copyright AFP
Image caption Bu farw Francisco Franco yn 1975, ar ôl rheoli'r wlad am 36 mlynedd

Daeth rhyfel Timothy Harrington i ben pan ollyngodd yr Almaenwyr napalm arno fe a'i gyd-filwyr, a dychwelodd i Ferthyr Tudful at ei wraig a'i deulu.

Yn y rhaglen ddogfen mae ei ŵyr Richard yn cyfarfod pobl sydd yn parhau i gefnogi Franco hyd heddiw, yn ogystal â phlant ysgol sydd ddim yn ymwybodol o lefel yr erchyllterau a ddigwyddodd yng nghenhedlaeth eu teidiau.

"Nid dyma'r Sbaen heulog 'dych chi'n ei weld pan chi'n hedfan draw 'ma. Mae e'n ffieiddio. Does dim cariad yma o gwbl," meddai wrth ymweld â beddi rhai o'r milwyr fu farw.

Mae hefyd yn cyfarfod athro sydd yn gofyn i'r disgyblion beth sydd orau - democratiaeth neu unbennaeth? "Democracia!" yw ateb pendant y disgyblion.

Mae 'Richard Harrington: My Grandfather's War' ymlaen nos Sadwrn am 21:00 ar BBC 2.