Alex a'r anfarwolion

Alex Image copyright Alex Humphreys

Am bump o'r gloch o nos Lun i nos Wener bydd Alex Humphreys i'w gweld yn cyflwyno rhaglen newyddion Ffeil ar S4C, ond yr wythnos diwetha' doedd hi ddim yn y stiwdio yn Llandaf, ond yn gorymdeithio i'r Sgwâr Coch yn Moscow. Mae Alex yn sôn wrth Cymru Fyw am yr anrhydedd o gael cynrychioli Cymru yn un o ddigwyddiadau pwysicaf y flwyddyn yn Rwsia.


Gwlad arall, taith band arall. Ar yr awyren draw i Rwsia, roedd gen i syniad o be' i ddisgwyl o fy nhaith ddiweddara' efo band pres: dyddiau hir, lot fawr o chwarae, lot fawr o hongian o gwmpas yn aros i chwarae, a lot o gymdeithasu. Bob tro byddai'n mynd â llyfr rhag ofn dwi'n diflasu, ond wastad yn dod nôl heb ddarllen gair!

Ro'n i yn Rwsia fel aelod o Fand Pres Symffonig Cymru oedd wedi cael gwahoddiad i gymryd rhan yng ngorymdaith Catrawd yr Anfarwolion - neu yr Immortal Regiment Parade. Roedd hwn yn gyfle i'r 16 ohonom ni orymdeithio trwy strydoedd Moscow i'r Sgwâr Coch, i gofio'r rhai fu farw yn yr Ail Ryfel Byd.

Does dim syndod bod hwn yn ddigwyddiad hynod o bwysig i'r Rwsiaid, gan bod mwy o bobl y wlad wedi eu lladd yn ystod y brwydro nag unrhyw wlad arall.

Image copyright Alex Humphreys
Image caption Tipyn o orymdaith!

800,000

Roedd y trefnwyr yn awyddus ein bod ni'n cario llun os yn bosib o un o'n hanwyliaid ni oedd wedi colli eu bywydau yn y rhyfel. Felly, fe ofynais i fy nhaid a oedd o'n gwybod am unrhywun o'n teulu ni fu farw yn yr Ail Ryfel Byd. Dyna sut y des i wybod am hanes fy hen-hen-ewythr Arthur Rolfe.

Ei waith oedd cadw llygaid barcud dros arfordir yr Alban fel aelod o'r Awyrlu. Ond, yn 1942, ddyddiau'n unig cyn ei ben-blwydd yn 26 oed, ddaeth ei awyren fyth yn ôl. Y gred ydy ei bod hi wedi diflannu rhywle rhwng Gogledd Iwerddon a'r Mull of Galloway yng ngorllewin yr Alban.

Image copyright Alexandra Humphreys
Image caption Fedrwch chi weld y Cymry?

Mae'n orymdaith sy'n gallu cymryd oriau, does neb ar frys o gwbl. Roedd y profiad o gerdded efo poster o fy hen-hen ewythr yn fy llaw yn un rhyfedd. Er ei bod hi'n oer iawn roedd y teimlad o gyffro o fod yn rhan o 800,000 o bobl ar yr orymdaith yn fy nghadw i a'r band yn gynnes.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Alex Humphreys, cyflwynydd 'Ffeil', yn ymweld â Moscow

Roedd gweld holl wynebau'r cyn-filwyr ar y posteri - y tadau, y teidiau ac ati - yn emosiynol. Roedd pob un â'i stori, a dyna sy'n wahanol i'n Sul y Cofio ni, bod y straeon personol yn sefyll allan yn fwy amlwg rhywsut.

Ar y strydoedd, roedd yr awyrgylch yn un anodd i'w egluro. Roedd 'na ddigon o ddistawrwydd i ni fedru clywed sodlau'r miloedd yn cerdded, ond roedd pawb i'w weld yn mwynhau. Pob hyn a hyn roedd 'na fand bach o gerddorion ar ochr y stryd, a chyfle i rai o'n band ni fysgio efo nhw, cyn eu gadael, a gorymdeithio 'mlaen yn ara' deg, tuag at y Sgwâr Coch.

Image copyright Alex Humphreys
Image caption Y band yn y Sgwâr Coch

Ffrindiau newydd

Roedd rhai yn cerdded heibio yn pwyntio at wisg Arthur ar fy mhoster ac yn gwneud sylwadau. O'n i ddim yn deall Rwseg, ond o'u gwynebau clên, roedd o'n amlwg eu bod nhw'n dweud pethau neis.

I'r rhai oedd yn gallu siarad Saesneg, wel roedden nhw'n falch o gael dweud wrtha i am hanes yr unigolyn ar eu poster nhw.

Roedd yr awyrgylch yn debyg i ddim byd arall. Fel y dywedodd aelod arall o Fand Pres Symffonig Cymru, Jeffery Wyn Roberts, "Mae'n brofiad anhygoel. A'r placards maen nhw'n ddangos o'r bobl gafodd eu lladd yn ystod yr Ail Ryfel Byd… mae'n beth rhyfedd. Mae'n hala crud trwyddot ti."

Ar ôl wythnos yn Rwsia ddes i adre efo doli Rwsiaidd, gwefusau hynod o ffit ar ôl yr holl chwarae (dau gyngerdd pob dydd, bron), a theimladau cynnes tuag at fy hen-hen-ewythr, Arthur Rolfe a'r Rwsiaid ddaeth â ni at ein gilydd.

Ond tydy o'n rhyfedd? Ar ôl blynyddoedd o chwarae mewn gorymdeithiau Sul y Cofio, mae'n cymryd gwahoddiad gan y Rwsiaid i mi glywed am hanes fy nheulu yn yr Ail Ryfel Byd.