'The Great Escape' a Chymru

GE

Faint o'r steddfotwyr fydd yn ymweld ag Eisteddfod yr Urdd ym Mhencoed sydd yn ymwybodol y byddan nhw o fewn tafliad carreg i fersiwn Cymru o'r digwyddiadau sy'n cael eu portreadu yn y ffilm enwog 'The Great Escape'?

Mae'r ffilm yn rhannol seiliedig ar hanes milwyr y Gymanwlad yn dianc o wersyll carcharorion rhyfel Stalag Luft III yn yr Almaen (mae safle'r gwersyll erbyn hyn yng Ngwlad Pwyl).

Ond ym mro Prifwyl yr Urdd 2017 mae'r stori yn ymwneud â charcharorion rhyfel Almaenig yn dianc o garchar rhyfel Island Farm fisoedd yn unig cyn i'r Ail Ryfel Byd ddod i ben.

Roedd safle'r gwersyll rhwng Penybont a phentref Merthyr Mawr.

Braw

Yn ôl Michael Clubb, hanesydd lleol ac awdur, fe greodd y digwyddiad fraw mawr yn lleol, ac roedd yn brif stori yn y papurau newydd Prydeinig am ddyddiau.

"Y broblem oedd bod gwersyll Island Farm yn gwbl anaddas o'r cychwyn cyntaf," meddai.

"Roedd y safle yn wreiddiol i fod yn un o ddau le i ddarparu lle cysgu i tua 3,000 o fenywod oedd yn rhan o'r gweithlu o 33,000 oedd yn ffatri arfau Pen-y-bont ar Ogwr.

"Roedd y cytiau i gyd wrth ymyl y ffens allanol, doedd yna ddim tyrau gwarchod na goleuadau chwilio.

"Mewn gwersylloedd yn yr Almaen roedd y cytiau i gyd yn y canol a chryn bellter o'r ffens. Dim ond twnnel o 60 troedfedd oedd angen i gyrraedd y ffens ar Island Farm, roedd y peth yn chwerthinllyd."

Image copyright Nigel Davies/Geograph
Image caption Cwt rhif 9 - Gweddillion carchar rhyfel Island Farm ger Penybont

Anhrefn

Yn debyg iawn i The Great Escape llwyddodd nifer sylweddol o garcharorion i ddianc - tua 70 i gyd. Ond yn wahanol i'r digwyddiad yn yr Almaen, cafodd pob un ddihangodd o Island Farm eu dal yn fuan wedyn.

Ond yn ôl Michael Clubb roedd anhrefn ar y dechrau a doedd gan yr awdurdodau ddim syniad faint oedd wedi dianc.

"Cafodd 11 eu dala tu fas i'r gwersyll ac ro'dd rheolwyr y gwersyll yn meddwl bod y cyfan ar ben tan iddyn nhw gael galwad gan blismon o Lanhari yn gofyn a oedd yna unrhyw garcharorion ar goll o'r gwersyll. Ro'dd e'n credu fod ganddo ddau yn y ddalfa."

"Bu chwilio mawr yn ardal Pen-y-bont ac yn y diwedd cafodd pob un ei ddal, er llwyddodd rhai i gyrraedd cyrion Llundain.

"O'dd pobl ofn, o'dd neb yn gwybod beth i wneud, o'dd y milwyr yma yn mynd i drefnu gwaith sabotage neu geisio lladd? Ro'dd rhai o'r rhain yn filwyr SS.

"Yn y diwedd ddigwyddodd ddim byd, ro'n nhw wedi ceisio dianc ond unwaith i'r awdurdodau eu dala, fe ildion nhw'n syth."

Image caption Cyn i'r hen adeiladau gael eu dymchwel cafodd nifer o luniau, gwaith y carcharorion, eu hachub.

Chwilio

Un o'r rhai helpodd gyda'r chwilio oedd Grahame 'Buffo' Coles, bachgen saith oed ar y pryd.

"Fi'n cofio fy nhad - oedd yn yr Home Guard - yn dod adre ar frys am fod e'n moyn ei wn. 'Nancy,' gwaeddodd ar Mam, 'ma'r Jyrmans wedi dianc o'r gwersyll, rhaid i fi fynd i whilo.'

"Roedd 'da fi nifer o gefndryd oedd yn y fyddin a dwi'n cofio mynd i Goedwig y Parc i whilo am y Jyrmans. Cofiwch chi, dwi ddim yn siŵr beth fydden i wedi 'wneud 'sen i wedi ffindo rhai.

"Roedd pobl yn whilo ym mhob gardd, ym mhob cwt a thoiled tu fas... dwi hyd yn oed yn cofio dynion yn gorfod gwagio adar o gytiau colomennod rhag ofn bod rhai yn cwato ynddyn nhw."

Dair wythnos ar ôl y 'Ddihangfa Fawr' fe gafodd 1,600 o garcharorion eu symud i wersylloedd rhyfel eraill ym Mhrydain.

Yna daeth y gwersyll yn gartref dros dro i 160 o uwchswyddogion byddin yr Almaen, gan gynnwys rhai o brif ymgynghorwyr Hitler tra roedden nhw'n aros i sefyll eu prawf yn y Llys Troseddau Rhyfel yn Nuremberg.

Yn anffodus, dyw hi ddim yn bosib ymweld â'r carchar heddiw gan mai dim ond un o'r cytiau sydd ar ôl, sef cwt rhif 9. Yno y cafodd y twnel ei gloddio ac mae e wedi ei gadw yn union fel yr oedd e ar ddiwedd y rhyfel. Mae'r cwt yn adeilad rhestredig, ond yn anffodus, ar gau i'r cyhoedd.

Yn eironig, nawr byddai rhaid i chi balu twnel mewn er mwyn ei weld...

Image caption Safle'r carchar rhyfel heddiw