Ceisio darganfod cyfrinach crochenwaith Nantgarw

  • 11 Mehefin 2017
Nantgarw Chinaworks museum Image copyright Amgueddfa Nantgarw
Image caption Mae'r crochendy yn Nantgarw bellach yn amgueddfa

Mae ymgyrch ar droed i ddenu arian i brosiect a fyddai gobeithio yn darganfod sut yn union yr oedd llestri cain Nantgarw yn cael eu cynhyrchu.

Mae Nantgarw ger Caeffili yn enwog am y porslen artiffisial hardd a oedd yn cael ei wneud mewn crochendy yno bron i ddwy ganrif yn ôl. Hyd heddiw mae casglwyr yn chwilio am y llestri cain a arferai harddu byrddau brenhinol a theuluoedd bonedd.

Cychwynnodd y gwaith o gynhyrchu crochenwaith yn Nantgarw pan ddaeth William Billingsley a'i fab-yng-nghyfraith, Samuel Walker, yno yn 1813. Roedd crochenwaith Nantgarw yn galw am dymheredd uchel ac oherwydd hynny roedd hi'n anodd cael darnau perffaith.

Ar adegau roedd 90% o'r gwaith yn cael ei ddifetha yn ystod y broses danio ac felly doedd 'na ddim oes hir i'r crochendy oherwydd colledion ariannol.

Bellach mae ymgais ar y gweill i gael hyd i rysáit y llestri gwrieddiol.

Image copyright Amgueddfa Nantgarw
Image caption Mae porlsen Nantgarw yn enwog am ei dryloywder

Mae llestri William Billingsley wedi cael eu disgrifio fel y gwynnaf a'r rhai mwyaf tryloyw yn y byd.

Yr arfer oedd tanio platiau, cwpanau ac eitemau addurnedig eraill mewn odynnau cyn eu gwerthu i addurnwyr porslen yn Llundain. Byddent wedyn yn cael eu gwerthu i deuluoedd cyfoethog ac enwog.

Ychydig o'r porslen sydd ar gael erbyn hyn gan ei fod mor fregus - mae'r rhan fwyaf o'r darnau sy'n weddill i'w gweld yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd ac yn amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain.

Wedi i'r gwaith o gynhyrchu porslen ddod i ben, aeth y ffatri ati i gynhyrchu poteli a llestri pridd. Daeth y gwaith hynny i ben yn 1920 ac yn ddiweddarach cafodd y crochendy ei agor fel amgueddfa.

Mae union fformiwla a dulliau cynhyrchu y porslen gwreiddiol ddau can mlynedd yn ôl yn parhau yn gyfrinach.

Ond mae ymchwil a dadansoddiad diweddar yn cynnig cyfle i ail-greu y porslen am y tro cyntaf.

Gan ddefnyddio dulliau traddodiadol a modern mae tîm Nantgarw Chinaworks yn dymuno creu cyfleuster cynhyrchu bychan ar yr un safle a oedd yn cael ei ddefnyddio gan Billingsley yn 1813.

Bwriad y tîm sy'n cynnwys arbenigwyr ym mhob maes yn y broses gynhyrchu yw gwella ansawdd y porslen gwreiddiol a'r sglein.

Image copyright Amgueddfa Nantgarw
Image caption Roedd hi'n arfer addurno'r platiau yn helaeth

Ond i wneud y gwaith rhaid i'r prosiect godi £15,000 drwy ymgyrch Art Happens.

Bydd yr arian yn talu am ddeunyddiau ac odynau. Bydd cyfle gan y sawl sy'n cyfrannu arian i fod yn berchen ar un o'r darnau cyntaf a fydd yn cael eu cynhyrchu.

Meddai Charles Fountain, rheolwr y prosiect: "Nid ymarferiad academaidd mo hwn. Ry'n yn awyddus i gynhyrchu darnau newydd ac annog artistiaid cyfoes i gynhyrchu gwaith o'r porslen unigryw hwn.

"Os yw'r prosiect yn llwyddo, yn 2018/19 ein bwriad yw comisiynu artisitiaid cyfoes i gynhyrchu gwaith a fydd yn cael ei anfon i Lundain i gael ei addurno - yn union fel yr arferid ei wneud yn y bedwaredd-ganrif-ar-bymtheg.

"Mae'r posibiliadau yn ddiddiwedd."

Image caption Y crochendy gwreiddiol