'Angen datblygu meddygaeth geneteg yng Nghymru'

People and DNA illustration

Oni bai bod gwasanethau cryfach a mwy o arbenigedd yn cael ei ddatblygu ym maes meddygaeth geneteg, fe allai'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru golli tir.

Dyna mae strategaeth newydd sy'n cael ei lansio gan Lywodraeth Cymru ddydd Iau yn ei rybuddio.

Mae'r triniaethau sydd ar gael eisoes yn cael eu trawsnewid o ganlyniad i well dealltwriaeth ynglŷn â'n côd geneteg.

Nod y cynllun gwerth £6.8m yw sicrhau fod Cymru'n parhau i allu cystadlu'n rhyngwladol mewn maes sy'n datblygu'n eithriadol o gyflym.

Manylion y cynllun

Mae'r strategaeth yn cynnwys cynlluniau i:

  • Sicrhau fod modd profi cleifion yn gyflymach am ragor o gyflyrau geneteg er mwyn datblygu triniaethau wedi'u teilwra ar eu cyfer;
  • Datblygu ymhellach un gwasanaeth geneteg ar gyfer Cymru gyfan - i gynnwys labordy newydd i gymryd lle hen gyfleusterau;
  • Recriwtio rhagor o arbenigwyr, cynnig hyfforddiant ychwanegol i staff presennol, moderneiddio systemau technoleg gwybodaeth a rhannu data i ymdopi â thwf aruthrol yn y wybodaeth sy'n rhaid ei phrosesu;
  • Ehangu ymchwil yng Nghymru a chydweithio agosach â chwmnïau cyffuriau i ddatblygu triniaethau newydd;
  • Cynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd ynglyn â datblygiadau yn y maes a chynnal trafodaeth gyhoeddus ynglyn â phynciau fel diogelu gwybodaeth a chyfrinachedd.

Mae'r strategaeth yn rhybuddio fod yna ddiffyg dealltwriaeth ar hyn o bryd - y tu hwnt i arbenigwyr yn y maes - ynglyn â'r posibiliadau ar gyfer y dyfodol.

Mae hyn, medd y ddogfen, yn "cyfyngu ar allu y gwasanaeth i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd ac yn creu risg na fydd gwasanaethau iechyd Cymru yn gystadleuol yn y dyfodol".

Mae'n galw felly am "drefniadau cryfach" i sicrhau nad yw Cymru yn colli tir.

Dywed y strategaeth hefyd bod isadeiledd yn y maes wedi datblygu mewn ffordd dameidiog a bod angen mynd i'r afael â hynny os am ddatblygu dyfodol llewyrchus i ymchwil geneteg yng Nghymru.

Cefndir

Image copyright Inpho

Mae gan berson dros 20,000 o enynnau - moleciwlau o DNA sy'n cynnwys ein côd geneteg.

Gall camgymeriadau yn y côd achosi ystod eang o afiechydon. Gall rhai o'r camgymeriadau hyn gael eu hetifeddu,

Mae eraill yn datblygu yn ystod ein bywydau wrth i'n celloedd atgynhyrchu. Fe all y camgymeriadau achosi afiechydon fel canser.

Ond, o ddeall yn well sut yn union mae trefn y côd geneteg wedi newid, gall arbenigwyr ddatblygu cyffuriau sydd wedi'u teilwra ar gyfer unigolion neu grwpiau bach o bobol.

Cynnydd aruthrol

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae'r cynnydd yn y maes hwn wedi bod yn aruthrol.

Ychydig dros 15 mlynedd yn ôl, llwyddodd gwyddonwyr am y tro cyntaf fapio'r genom dynol yn ei gyfanrwydd.

Fe gymerodd dros ddegawd iddyn nhw wneud hynny ac fe gostiod gannoedd o filiynau o bunnau.

Gall peiriannau modern gyflawni'r un dasg mewn ychydig ddyddiau.

Yn sgil cyflymder y datblygiadau mae pryderon wedi codi am ddiogelwch a chyfrinachedd ein gwybodaeth geneteg.