Newyddion ffug yn arwain at 'ddiffyg ymddiriedaeth'

Stephen Evans

Mae un o'r newyddiadurwyr mwyaf profiadol o Gymru wedi mynegi ei siom bod newyddion ffug yn arwain at "ddiffyg ymddiriedaeth mewn newyddion".

Fe wnaeth Stephen Evans adael y BBC yr wythnos hon ar ôl bron i 30 mlynedd gyda'r gorfforaeth.

Yn wreiddiol o Sir Benfro, mae wedi bod yn gweithio fel newyddiadurwr ers bron i 40 mlynedd, a bydd nifer yn ei gofio fel un o brif leisiau'r BBC yn dilyn ymosodiadau terfysgol 9/11 yn 2001.

Yn gweithio fel gohebydd busnes Gogledd America ar y pryd, roedd ar lawr gwaelod y World Trade Center pan wnaeth yr awyren gyntaf daro'r adeilad.

Bu wedyn yn cyfrannu'n helaeth i gynulleidfaoedd Radio Cymru a Newyddion 9 dros y dyddiau wedi hynny, yn ogystal â nifer o wasanaethau eraill y BBC.

Bu'n rhannu ychydig o'i hanes fel newyddiadurwr, a'r hyn sydd wedi newid dros y pedwar degawd diwethaf, gyda Cymru Fyw:

Image caption Roedd Stephen yn gweithio fel gohebydd busnes Gogledd America ar adeg ymosodiadau terfysgol 9/11

"Fe wnes i hyfforddi ar y Western Telegraph, a phan ddechreues i roedd papurau newydd yn rhan enfawr o fywyd Cymreig," meddai.

"Roedd gan y Western Telegraph ddau bapur pan oeddwn i'n dechrau yn Hwlffordd, ond mae llawer o hynny wedi mynd erbyn hyn.

"Byddai pawb yn Sir Benfro yn darllen y Telegraph, ac roedd pobl yn llythrennol ar bigau drain i'w gael o. Byddai pobl yn disgwyl amdano.

"Roedden ni'n gwneud ysgrif goffa am bron i bawb fyddai'n marw yn y sir.

"Roedd hyfforddi i fod yn ohebydd bryd hynny yn wych - fyddech chi ddim yn meiddio cael pethau'n anghywir, oherwydd os byddai gennych chi wallau byddai pobl yn llythrennol yn dod i mewn i'r swyddfa a chwyno."

Image caption Bu Stephen Evans yn darlledu o brifddinas Gogledd Corea, Pyongyang, yn ddiweddar yn ei gyfnod fel gohebydd yn Seoul, De Corea

Ymunodd â'r BBC gyda Radio 4 yn 1988, cyn symud i fod yn ohebydd. Yn fwy diweddar mae wedi bod yn ohebydd yn Berlin a Seoul.

Ond dyw Stephen ddim yn hiraethus am bob agwedd o newyddiaduraeth pan oedd yn ifanc, gyda datblygiadau bellach yn ei gwneud yn haws darlledu o unrhyw le yn y byd.

"Mae'n hawdd dweud bod pethau cymaint gwell yn yr hen ddyddiau, ond mewn gwirionedd mae technoleg wedi gwella pethau'n anferthol," meddai.

"Ar gyfer teledu er enghraifft, os oeddech chi eisiau gwneud darn byw byddech chi angen tryciau o offer, llawer o bobl a mynydd o waith paratoi.

"Ond nawr, rydw i wedi gwneud darnau byw o Pyongyang yng Ngogledd Corea ar fy ffôn. Mae'n newid aruthrol."

Image caption Roedd Stephen ar lawr gwaelod y World Trade Center pan wnaeth yr awyren gyntaf daro'r adeilad

Un peth sydd wedi siomi Stephen gyda'r diwydiant dros y blynyddoedd diweddar yw newyddion ffug, ac mae'n dweud, er ei holl fuddiannau, bod y we wedi cyflwyno ei hun fel llwyfan i unrhyw un rannu newyddion, boed yn wir ai peidio.

"Yr hyn sydd hefyd wedi newid dros fy nghyfnod i, yn amlwg, yw newyddion ffug a diffyg ymddiriedaeth mewn newyddion," meddai.

"Pan oeddwn i'n dechrau, mewn llefydd fel Hwlffordd neu Gastell-nedd lle oeddwn i, roedd pawb yn derbyn eu newyddion gan ffynonellau y gellir ymddiried ynddynt

"Roedd pawb yn darllen y Western Mail. Radio Wales a Radio Cymru oedd prif ffynonellau gwybodaeth. Felly roedd rhyw fath o gysondeb i ddaliadau gwleidyddol pobl. "Doedden nhw ddim yn cael daliadau gwallgof o bob cornel o'r byd.

"Y syniad oedd y byddai'r we yn gwneud newyddion yn fwy democrataidd ond mewn gwirionedd, mewn ffordd mae'n tanseilio democratiaeth. Mae hynny'n newid enfawr.

"Mae'n welliant mewn nifer o ffyrdd - y dechnoleg sydd mor ystwyth - ond gall fod yn beryglus iawn, bod llwyfan i bob mathau o syniadau hurt a ffals - pobl yn gwneud drygioni ac yn gwasgaru celwyddau."

'Ddim yn ddigalon'

Ai dyma'r diwedd i newyddion traddodiadol felly? Yw'r cyfryngau cymdeithasol wedi gwneud hynny'n ddiangen?

"Dydw i ddim yn ddigalon am ddyfodol newyddiaduraeth," meddai Stephen.

"Rwy'n meddwl bod papurau newydd nawr yn sylweddoli, dydyn nhw ddim wedi marw.

"Yr hyn rwy'n gobeithio fydd yn digwydd yw y bydd pobl yn dechrau sylweddoli eu bod angen ffynonellau gwybodaeth y gellir ymddiried ynddynt, a bydd ffynonellau fel y BBC yn gwbl ganolog i hynny.

"Wrth i bobl sylweddoli bod celwyddau a drygioni allan yno, ac ni allwch chi o reidrwydd goelio yr hyn dy'ch chi'n ei weld o'ch blaenau, bydd pobl yn gweld mai nonsens yw'r cwbl."

Image caption Bu Stephen yn cyfrannu at raglen Dewi Llwyd ar Fore Sul tra'n ohebydd yn Berlin

Ond dyw Stephen ddim wedi'i ddadrithio gan newyddion a newyddiaduraeth, ac yn wir, nid ymddeol yw ei gynlluniau.

Mae'n symud i Awstralia i weithio fel gohebydd i bapur newydd bychan sy'n cael ei gyhoeddi pob pythefnos, mewn ardal ddiarffordd rhyw naw awr o yrru o Sydney.

"Roeddwn i wastad wedi bod eisiau mynd i Awstralia fel tipyn o antur am 'mod i mor hoff o'r lle, ac maen nhw wedi cynnig swydd i mi," meddai.

"Mae'r papur newydd yn meddwl 'Sut yn y byd allwn ni ddelio â'r byd newydd yma?' felly efallai y gallai eu helpu gydag ychydig o'm mhrofiad i."