Deian Hopkin: Diddordeb mewn cofio'r Rhyfel Mawr yn 'syndod'

Yr Athro Deian Hopkin
Image caption Mae'r Athro Syr Deian Hopkin yn dweud bod "llawer mwy o ddiddordeb wedi bod na'r disgwyl" yn y cynllun

Ar drothwy seremoni cofio un o frwydrau mwyaf ffyrnig y Rhyfel Byd Cyntaf, mae cadeirydd prosiect i gofio'r hanes wedi dweud bod y diddordeb yn y coffàu wedi ei synnu.

Yn 2012 cafodd yr hanesydd, yr Athro Syr Deian Hopkin ei benodi i gynghori'r llywodraeth ar sut i gofio'r Rhyfel Byd Cyntaf, drwy gynllun Cymru'n Cofio.

Yn ystod y penwythnos a ddydd Llun bydd seremonïau a chyngherddau yn cael eu cynnal yn Fflandrys, Gwlad Belg i nodi cychwyn Brwydr Passchendaele, neu Trydedd Brwydr Ypres, ar 31 Gorffennaf, 1917.

Yn y frwydr honno y bu farw'r bardd Hedd Wyn - bardd y gadair ddu yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw.

Wrth siarad â Cymru Fyw dywedodd yr Athro Hopkin bod "llawer mwy o ddiddordeb wedi bod na'r disgwyl", yn enwedig ymysg pobl ifanc ar draws y wlad.

Dywedodd: "Mae'r prosiect wedi creu pob math o ddeunydd digidol, deunydd a fydd ar gof a chadw am genedlaethau i ddod."

'Brwydr erchyll mewn tywydd erchyll'

Ychwanegodd: "Ry'n ni'n cofio'r frwydr hon yma yng Nghymru am mai dyma'r frwydr a laddodd y bardd Hedd Wyn o Drawsfynydd.

"Roedd hi'n frwydr erchyll mewn tywydd erchyll, brwydr y rhoddodd y Cymry eu holl egni ac ymdrech iddi."

Image copyright Getty Images
Image caption Roedd Brwydr Passchendaele yn un o'r brwydrau mwyaf ffyrnig yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Nid Hedd Wyn oedd yr unig fardd fu farw yn y frwydr, gan y bu i'r Gwyddel Francis Ledwidge farw ar grib Pilckem hefyd.

'Colli arbenigwyr'

Dywedodd yr Athro Hopkin: "Roedd colli Hedd Wyn yn symbol o'r hyn a gollwyd yn y Rhyfel Mawr ac yn enwedig ym mrwydr Passchendaele, colli arbenigwyr yn eu maes.

"Mae'r frwydr hon yn symbol o golled ehangach y rhyfel. Cafodd beirdd eu colli ond hefyd gwyddonwyr ac arbenigwyr eraill na gafodd y cyfle i ddangos eu dawn."

Dywedodd hefyd bod y prosiect wedi cryfhau perthynas Cymru a Fflandrys, a "thynnu pob math o ddoniau at ei gilydd".

Image caption Bu farw Hedd Wyn, neu Ellis Humphrey Evans, cyn iddo gael gwybod ei fod wedi ennill cadair Eisteddfod Penbedw
Image caption Bydd nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal wrth y gofeb Gymreig yn Fflandrys

Nos Sadwrn cafodd cyngerdd arbennig ei gynnal yn Eglwys Langemark, Fflandrys gyda Chôr Rygbi Gogledd Cymru, Rhys Meirion, Dylan Cernyw a Gwydion Rhys.

Brynhawn Llun bydd seremoni goffa genedlaethol yn cael ei chynnal ger y gofeb Gymreig yn Passchendaele i nodi dechrau'r frwydr yn Ypres.

Cyn hynny bydd gwasanaeth i gofio am Hedd Wyn a Francis Ledwidge ym mynwent Artillery Wood ac yn y nos bydd Côr Rygbi Gogledd Cymru yn canu mewn seremoni arall i nodi'r frwydr.

'Cadw'r gorffennol yn fyw'

Dywedodd yr Athro Hopkin y byddai'r digwyddiadau'n "benllanw ar ryw ystyr".

"Ond nid dyma'r diwedd wrth gwrs, bydd cofio Dydd y Cadoediad ym mis Tachwedd 2018 eto'n fawr.

"Rhaid cofio hefyd fod y brwydro wedi parhau ar ôl 1918, yn Rwsia, er enghraifft, roedd yr ymladd yn parhau ac roedd Cymro yn un o'r rhai a gafodd y Victoria Cross yno.

"Mae'r cofio, er yn arswydus ar adegau, wedi bod yn werthfawr ac yn fodd i gadw'n fyw y gorffennol i genedlaethau'r dyfodol."

Straeon perthnasol