Golwg newydd ar gyn-bennaeth dadleuol coleg Aberystwyth

Goronwy Rees Image copyright S4C
Image caption Bu farw'r newyddiadurwr a'r academydd Goronwy Rees yn Rhagfyr 1979

Fe wnaeth cyn-bennaeth dadleuol Prifysgol Cymru Aberystwyth "droi yn erbyn" diwylliant Cymraeg ei blentyndod ar ôl cael ei symud o'r dre pan yn blentyn, yn ôl rhaglen ddogfen newydd.

Roedd Goronwy Rees - oedd, ar un cyfnod, yn ysbïwr dros yr Undeb Sofietaidd - yn bennaeth ar y coleg yn y 1950au.

Mewn pennod o'r gyfres Dylan ar Daith ar S4C, mae'r newyddiadurwr Dylan Iorwerth yn dod i'r casgliad bod bywyd yr academydd wedi ei drawsnewid pan symudodd ei deulu i Gaerdydd yn 1922.

Dywedodd yr Arglwydd Elystan Morgan wrth y rhaglen bod Mr Rees - gyda'i gysylltiau â chylch ysbïo Guy Burgess - yn "ddyn o flaen ei oes".

'Double agent'

"Roedd Goronwy Rees ei hun wedi dweud bod ei blentyndod cynnar yn Aberystwyth yn rhyw fath o baradwys, ond fe symudodd y teulu i Gaerdydd a newid ei fywyd am byth," meddai Dylan Iorwerth.

"Pan ddaeth yn ôl i Aberystwyth deugain mlynedd yn ddiweddarach yn brifathro Coleg Prifysgol Aberystwyth, roedd wedi troi yn erbyn popeth oedd yn ganolog i'w fywyd gynt - yr iaith Gymraeg, y capel a'r diwylliant lleol.

"Ac yntau hefyd yn amlwg wedi ysbïo rhywfaint tros yr Undeb Sofietaidd ac yn rhan o sgandal fawr Burgess a McLean yn y 1950au, dw i'n awgrymu ei fod yn rhyw fath o 'double agent' yn ei erbyn ei hun."

Image copyright S4C
Image caption Roedd tad yr Arglwydd Elystan Morgan yn genfder i dad Goronwy Rees

Roedd yr Arglwydd Elystan Morgan yn fyfyriwr yn Aberystwyth pan oedd Goronwy Rees yn Brifathro.

"Mi aeth o Aberystwyth o dan y cwmwl yna," meddai Elystan Morgan. "Trueni mawr mewn llawer ystyr - yr oedd e mor wahanol, mor fywiog, mor haerllug. Ond, dyn o flaen ei oes a doedd y sefydliad Cymreig yr adeg hynny ddim yn barod i dderbyn rhywun fel Goronwy Rees.

"Pun ai oedd Goronwy Rees y trydydd, pedwerydd, pumed, chweched neu seithfed ysbïwr - dwn i ddim."

Dyrnu pobl â geiriau

Mae'r rhaglen yn edrych ar ddylanwad ei dad, y Parch RJ Rees ar ei fywyd. Roedd R J Rees yn weinidog yn un o gapeli mwyaf Aberystwyth, Tabernacl.

"Roedd yna un llun hapus ohono'n fachgen ifanc yn teimlo'n ddiogel ac yn gartrefol yn edrych ar ei dad a'r haul yn disgleirio trwy'r ffenestri a'r llall o'i dad yn y pulpud yn mynd i'r hwyl, y dyn addfwyn yn brygwthan, rhefru a gweiddi," meddai Dylan Iorwerth

"Flynyddoedd yn ddiweddarach, byddai Goronwy Rees yn gweld tebygrwydd rhwng hyn a Hitler yn dyrnu pobl â geiriau ... gan eu dyrnu a'u dyrnu nes iddynt roi'r gorau i feddwl. "

'Dylan ar Daith: o Aberystwyth i'r Almaen', S4C, nos Sul 22 Hydref, 20:00