Y Gymraes sy'n eicon Americanaidd

Image caption Mae'n debyg y bydd cerflun o Martha Hughes Cannon yn Washington cyn hir. A ddylid codi un iddi nôl yng Nghymru hefyd?

Prin iawn yw'r bobl yng Nghymru sydd wedi clywed am Martha Hughes Cannon o Landudno ond mae hi'n arwres i lawer yn yr Unol Daleithiau fel arloeswraig mewn hawliau merched.

Hi oedd y ddynes gyntaf i gael ei hethol yn seneddwraig talaith yn yr Unol Daleithiau wedi iddi ddod yn aelod o senedd Utah.

Roedd hi hefyd yn un o'r merched cyntaf yno i astudio i fod yn feddyg.

Mae rhai grwpiau hawliau merched yn yr Unol Daleithiau yn ddiweddar yn defnyddio Martha fel symbol i'w hachos a'r hashnod #sendmartha wedi bod yn brysur ar Twitter.

Mae'r hashnod yn rhan o ymgyrch i godi cerflun o'r Gymraes yn Washington wedi i senedd Utah basio'r cynnig i anfon copi o'i cherflun i Dŷ'r Cynrychiolwyr.

Un sydd wedi ei swyno gan stori Martha Hughes Cannon yw Gari Wyn, fu'n trafod ei hanes ar ei raglen ar BBC Radio Cymru ddydd Llun Mawrth 5, gyda Wil Aaron sydd wedi ysgrifennu amdani yn ei lyfr am hanes y Mormoniaid Cymreig, Poeri i Lygad yr Eliffant.

Ymfudodd o Gymru gyda'i theulu i Salt Lake City, Utah, pan oedd yn chwech oes wedi iddyn nhw gael eu dylanwadu gan y Mormoniaid.

Bu Wil Aaron yn dweud ei hanes ac yn siarad am y syniad o godi cerflun iddi nôl yn ei thref enedigol yn Llandudno lle cafodd ei geni yn 1857 mewn tŷ o'r enw Tan-y-Graig ar Ben y Gogarth:


Wil Aaron a'i lyfr Poeri i Lygad yr Eliffant Image copyright Y Lolfa

"Ychydig o'n i'n wybod am ei hanes cyn mynd allan i ddinas y Llyn Halen ond yno mae'r cof amdani yn gynnes iawn o hyd.

"Mae ei henw ar brif adeilad adran iechyd y dref, mae yna gadair ym Mhrifysgol Meddygaeth Utah wedi ei henwi ar ei hôl hi ac mae yna blac yn un o brif strydoedd Utah yn ei choffháu hi.

"Arno mae'n dweud rhywbeth fel Martha Hughes Cannon - pioneer doctor, author of Utah sanitation laws and first woman State Senator in the United States.

"Os ewch chi fewn i adeilad senedd y dalaith yn Utah mae 'na gerflun anferth wyth troedfedd ohoni, mewn efydd, ynghanol yr adeilad - hi sy'n cael y parch mwya' yno.

Cerflun o Martha Hughes Cannon yn Utah Image copyright UTAH STATE CAPITAL
Image caption Cerflun o Martha Hughes Cannon yn Utah

"Un o gredoau'r Mormoniaid oedd bod dynion yn cael mwy nag un wraig ac roedd Martha yn un o wragedd Angus M. Cannon, oedd yn ddyn dylanwadol iawn yn y dalaith.

"Roedd hi'n Formonaidd i'r carn. Roedd hi'n credu bod amlwreiciaeth yn rhan bwysig o'i chrefydd hi. Yn sicr mi gymhlethwyd ei bywyd hi'n aruthrol gan hynny.

"Buodd rhaid iddi ffoi ar un adeg: ar ôl iddi fod yn gweithio yn yr ysbyty am ryw dair blynedd yn sydyn mi ddiflannodd yn ôl i Ewrop a mynd â'i phlentyn bychan gyda hi a gadael o'i hôl ei gŵr.

"Mi ffodd i Birmingham ac yna i Gymru, yn bennaf am ei bod yn ofni y buasai'n cael ei arestio gan yr awdurddau a'i gwneud i siarad am yr holl gyfrinachau roedd hi'n eu gwybod am ferched amlwreiciol oedd wedi geni plant yn ei hysbyty hi.

"Dwi ddim yn credu ei bod hi'n siarad Cymraeg ond mae'n glir bod yr atgof am ei gwreiddiau Celtaidd yn fyw o hyd.

Gari Wyn
Image caption Roedd Gari Wyn yn sgwrsio gyda Wil Aaron am Martha Hughes Cannon ar BBC Radio Cymru

"Mi agorodd hi goleg i hyfforddi nyrsys ond ar yr un pryd roedd hi'n dechrau ymddiddori mewn materion gwleidyddol ac yn dechrau areithio a chrwydro America yn mynnu hawliau merched.

"Yn y lecsiwn cyntaf yn 1896 roedd 'na bum sedd yn ninas y Llyn Halen, ac un o'r pum democrat ddewisiwyd i ymgeisio am y sedd yna oedd Martha ac roedd yna bump ymgeisydd gweriniaethol - ac un o'r rheina oedd ei gŵr!

"Yn sicr doedd na ddim hanes o wraig arall yn sefyll yn erbyn ei gŵr yn Utah, oedd yn gymdeithas mor draddodiadol.

"Ond ar y noson, Martha enillodd a hi oedd y wraig gyntaf felly i senedd Utah ac felly i unrhyw dalaith.

"Ar ôl dau dymor yn y senedd newidiodd ei gyrfa eto, mi ddaeth yn feichiog. Roedd hi dros ei 40 erbyn hyn ac fe benderfynodd roi'r gorau i'w gwaith.

"Mae'n biti achos roedden nhw'n sôn am ei henwebu hi i fel ymgeisydd am sedd yn Washington a dwi'n siŵr y byse hi wedi ennill.

"Aeth nôl i redeg yr ysbyty yn rhan amser ac edrych ar ôl ei phlant ac yn y diwedd symudodd allan i San Francisco a dyna lle fuodd hi farw yn 1932.

"Maen nhw'n mynd i wneud copi o'r cerflun mawr ohoni sydd yn Utah i'w godi yn Washington. Rydyn ni wedi bod yn trafod gyda chynghorwyr yng Nghonwy ac mae 'na ddiddordeb mawr [mewn cael cerflun ohoni yn Llandudno].

"Byddai Tan-y-graig ar y Gogarth, reit fyny uwchben y dre, yn lle delfrydol i godi rhywbeth."

Hefyd o ddiddordeb:

Pynciau Cysylltiedig