UNESCO yn cydnabod ysgrif Cymraeg o'r 16eg Ganrif

Cronicl Elis Gruffydd Image copyright Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Fe fydd ysgrif gan Gymro o'r 16eg Ganrif yn cael ei chydnabod gan gorff treftadaeth y Cenhedloedd Unedig, UNESCO.

Mae Cronicl Elis Gruffydd un o chwe darn o waith sydd wedi'u hychwanegu at Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Gyfunol.

Cafodd y gwaith ei ysgrifennu yn y Gymraeg gan Elis Gruffydd rhwng 1550 a 1552, pan oedd yn filwr oedd yn rhan o warchodlu byddin Lloegr oedd wedi'i leoli yn Calais.

Mae'r cronicl yn sôn am hanes y byd o'r dechrau hyd at ddyddiau'r awdur, ac yn cynnwys ffeithiau hanesyddol, chwedlau traddodiadol o Gymru, a hanesion o gyfnod y Tuduriaid.

Clecs am Harri VIII

Yn ôl Pedr ap Llwyd, Cyfarwyddwr a Dirprwy Brif Weithredwr a Llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, mae'r cronicl yn "gampwaith" ond mae wedi mynd "braidd yn anghofiedig" ymhlith y Cymry.

"Ni ellir gor-bwysleisio pwysigrwydd y pedair cyfrol hyn. Hwn yw'r cronicl naratif mwyaf uchelgeisiol erioed i'w greu yn yr iaith Gymraeg, a dyma'r cyfanwaith rhyddiaith hwyaf yn yr iaith," meddai.

"Cynrychiola hefyd yr enghraifft wybyddus gynharaf o awdur Cymreig, yn ysgrifennu ar gyfer cynulleidfa Gymreig, y hwnt i'r Deyrnas Gyfunol - er nad oedd, yn llythrennol, yn ysgrifennu y tu hwnt i ffiniau'r Deyrnas Gyfunol ar y pryd."

Image copyright Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Image caption Darn o'r cronicl sydd bellach yn cael ei gadw yn y Llyfrgell Genedlaethol

Cafodd Elis Gruffydd ei eni tua 1490 ym mhlwyf Llanasa, Sir y Fflint, ac roedd yn Babydd cyn troi'n Brotestant pybyr yn ei gyfnod yn Calais.

Bu'n ymladd dros fyddin Lloegr yn yr Iseldiroedd, Gwlad Belg a Sbaen cyn symud i Calais, oedd dan feddiant Coron Lloegr ar y pryd, yn 1530.

Yno yr ysgrifennodd Elis Gruffydd ei gronicl, oedd yn cynnwys llawer o'i brofiadau personol yn ymladd fel milwr, yn ogystal ag adroddiadau llygad dyst o ddigwyddiadau megis cyfarfyddiad enwog Harri VIII a Ffransis I o Ffrainc yn 1520.

Image copyright Getty Images
Image caption Mae'r cronicl yn cynnwys sïon o'r llys brenhinol am berthynas Harri VIII ac Anne Boleyn

Roedd y gwaith hefyd yn cynnwys clecs gweision a morynion y Llys Brenhinol yn Llundain ar faterion megis perthynas Harri VIII ac Anne Boleyn, a gwybodaeth am gwymp Thomas Cromwell.

Does dim gwybodaeth bendant am ei farwolaeth, ond mae'n bosib iddo gael ei ladd pan gipiwyd Calais gan y Ffrancwyr yn 1558.

Bydd ei Gronicl yn cael ei ddangos i'r cyhoedd yn y Llyfrgell Genedlaethol rhwng 30 Mehefin a 8 Rhagfyr fel rhan o arddangosfa o drysorau Plasty Mostyn, Sir y Fflint.

Pynciau Cysylltiedig