Etholiadau Comisiynwyr Heddlu a Throsedd: Canllaw

Police officer

Mae etholiadau ar gyfer Comisiynwyr Heddlu a Throsedd (PCCs) yn cael eu cynnal ar 5 Mai 2016 ledled Cymru a Lloegr, ac eithrio Llundain a Manceinion Fwyaf.

Mae'r swydd wedi bod yn ddadleuol ers ei chreu yn 2012, gyda'r nod o "sicrhau bod y Prif Gwnstabl a'r heddlu yn bodloni gofynion y cyhoedd".

Mae un ar gyfer pob un o'r heddluoedd Cymreig - cliciwch yma i ddarllen mwy am yr etholiadau yng Ngwent, De Cymru, Dyfed-Powys a Gogledd Cymru.

Beth y mae comisiynwyr heddlu a throsedd yn eu gwneud?

Cafodd Comisiynwyr Heddlu a Throsedd eu lansio yn 2012 mewn ymgais i gyflwyno mwy o atebolrwydd i blismona.

Fe wnaeth y rolau newydd ddisodli'r hen awdurdodau heddlu, oedd yn cynnwys yn bennaf cynghorwyr a benodwyd gan awdurdodau lleol. Mae comisiynydd ar gyfer pob heddlu yng Nghymru a Lloegr.

Fel yr hen awdurdodau, mae comisiynwyr yn goruchwylio ac yn penderfynu ar gyllidebau heddlu.

Maent yn penderfynu ar y praesept - y rhan o'r dreth gyngor sy'n mynd yn uniongyrchol i'r heddlu lleol ac sy'n ychwanegol i'r grantiau gan y Swyddfa Gartref ac eraill.

Maent hefyd yn penodi'r prif gwnstabl, a'i ddiswyddo os bydd angen.

Yr unig enghraifft debyg yng Nghymru oedd yn 2013, pan wnaeth Prif Gwnstabl Heddlu Gwent, Carmel Napier, gyhoeddi ei hymddeoliad ar ôl i Gomisiynydd yr Heddlu, Ian Johnston, roi pwysau arni i ildio'r awenau.

Mae comisiynwyr hefyd yn cyhoeddi yr hyn a elwir yn "gynllun heddlu a throseddu", sy'n nodi strategaeth a blaenoriaethau plismona yr heddlu. Caiff ei greu gyda chymorth y cyhoedd a dioddefwyr.

Ydyn nhw'n 'rhedeg' yr heddlu?

Image caption Fydd Comisiynydd Heddlu a Throsedd Gwent, Ian Johnston, ddim yn sefyll yn yr etholiad fis Mai i geisio cael ei ailethol i'r swydd.

Nac ydyn, yn bendant nid ydynt yn gwneud hynny.

Gall fod yn ddryslyd - efallai bod y comisiynwyr yn rheoli'r arian, ond ni allant benderfynu beth y mae swyddogion yn ei wneud o ddydd i ddydd mewn gwirionedd.

Gelwir hyn yn annibyniaeth weithredol yr heddlu, sydd wedi cael ei diogelu mewn deddfwriaeth.

Yr wyf yn cofio yr etholiad y tro diwethaf ... Doeddwn i ddim wedi pleidleisio.

Image caption Gorsaf bleidleisio yng Nghaerdydd

Mae'n debyg na wnaethoch, ac ni wnaeth y rhan fwyaf o bobl eraill.

Yn ystod yr ymgyrch roedd 'na feirniadaeth wedi bod am nifer isel yr etholwyr a fyddai'n bwrw pleidlais yn yr etholiad cyntaf o'i fath.

Ac ar ddiwrnod y cyfri, yn Nhachwedd 2012, cafodd hynny ei wireddu.

344,213 o bobl wnaeth fwrw eu pleidlais yng Nghymru, 14.9% o'r rhai sy'n gymwys.

Doedd neb wedi pleidleisio mewn un orsaf bleidleisio yn ardal Heddlu Gwent. Y gred ydi mai'r orsaf yn ward Betws o Gasnewydd welodd yr un etholwr.

Y tro hwn mae'r etholiad yn digwydd ym mis Mai, er ei bod yn anodd dadlau bod y cyhoedd yn gwybod llawer mwy am eu comisiynydd, neu beth maent yn ei wneud, nag yr oeddent yn 2012.

A yw'r rôl yn ehangu? Fyddai'n berthnasol i Gymru?

Image caption Gallai gwasanaethau tân ddod o dan reolaeth comisiynwyr yn Lloegr

Mae cynlluniau i ganiatáu i gomisiynwyr i ymgymryd â swyddogaethau awdurdodau tân ac achub, ond byddai hynny'n gymwys yn Lloegr yn unig.

Mae'r Ysgrifennydd Cartref Theresa May wedi awgrymu y gallai comisiynwyr sefydlu ysgolion rhydd, ond gan fod addysg wedi cael ei datganoli i Fae Caerdydd mae hynny'n annhebygol iawn o ddigwydd yma.

Ond mae Ms May wedi awgrymu y gallai comisiynwyr fod â rôl mewn gwasanaethau cyfiawnder ieuenctid, y gwasanaeth prawf a llys - tri maes sy'n dal i fod yn nwylo San Steffan.

Ydy pleidleisio dros Gomisiynwyr yn wahanol i etholiadau eraill?

Byddwch yn cael dwy bleidlais - sef dewis cyntaf ac ail ddewis.

Gofynnir i chi wneud y canlynol:

  • pleidleisio dros eich ymgeisydd dewis cyntaf drwy nodi croes (X) yn y golofn dewis cyntaf,
  • pleidleisio dros eich ymgeisydd ail ddewis drwy nodi croes (X) yn y golofn ail ddewis.

Cyhyd â'ch bod yn nodi un groes yn y golofn dewis cyntaf, caiff eich pleidlais ei chyfrif.

Os ydych wedi nodi dewis cyntaf, gallwch ddewis p'un a ydych am nodi ail ddewis ai peidio. Ond, os byddwch yn rhoi croes yn y golofn ail ddewis yn unig, ni chaiff eich pleidlais ei chyfrif.