Кеңеш Өкмөтүнүн калк каймактарына каршы саясаты

Оренбург аймагына айдалгандар. Сүрөт Оренбург шаарында 1929-30-жылдарда тартылган. Сүрөттүн автордук укугу j.botonoyev
Image caption Оренбург аймагына айдалгандар. Сүрөт Оренбург шаарында 1929-30-жылдарда тартылган.

Совет мезгилинин алгачкы жылдарында - 1920-1930-жылдарда Кыргызстандан СССРдин ар кайсыл аймагына сүргүнгө айдалган кыргыздар тууралуу тарыхчы Жолдошбек Бөтөнөевдин изилдөөсүн сунуштайбыз.

XX кылымдын 20-30-жылдарынын аралыгында Кеңеш Өкмөтүнүн жетекчилиги тарабынан ар бир союздук республикалардын калкынын каймактарына карата акыйкатсыз мамилеси, күч колдонуу менен алардын жеке менчигин мамлекеттик менчикке тартып алып, өздөрүн үй-бүлөөсү менен өлкөнүн ичинде бир аймактан экинчи аймакка жана өлкөдөн сырткары алыскы аймактарга сүргүнгө айдоолорун СССР деген ири державанын 1922-жылдын 30-декабрынан - 1991-жылдын 8-декабрына чейин, дээрлик 69 жыл жашашынын фундаментин түзүүчү факторлордун бири катары караса болчудай.

Тарыхтан баарыбыз окуп билгендей эле, 1917-жылы В.И. Ленин башында турган большевиктер партиясы социализмдин баалуулуктарын ашкере даңазалоо менен калктын көпчүлүк пайызын түзгөн кедей-кембагалдардын, орто дыйкандардын айрым бир бөлүгүнүн колдоолоруна ээ болуу менен бийликке келишип, калктын каймактары болгон, тактап айтканда байларды, бийлерди, манаптарды, казыларды, молдолорду, ири соодагерлерди жалпы бир сөз менен "кулактар", "антисоветтик элементтер" ж.б. кине менен менен аларды 30 жылдын ичинде дээрлик жок кылууга жетишишти.

Ленин баштаган социализмдин баалуулуктарын ишке ашырууда Сталиндик административдик буйрукчул-командалык системанын методдору колдонулуп, ал абдан чоң трагедиялар менен коштолгону тарых чындыгы.

Туура, социализмдин прогрессивдүү жактарын дагы танууга болбойт. Башканы айтпай эле, өзүбүздүн Кыргызстан тууралуу сөз кыла турган болсок, тээ илгертен көчмөнчүлүк турмушта күн кечирип келген кыргыз элин отурукташып жашоого өтүүсү, кат сабатын жоюуга, РСФСРдын курамында болсо дагы өз алдынча автономиялуу мамлекет болуп жашоо укугуна жетишүүбүз, керек болсо 1991-жылы эгемендүү, көз карандысыз мамлекет катары СССРден бөлүнүп чыгышыбыз ж.б.

Кеңеш бийлиги өгөйлөгөн, кеңеш бийлиги ат койгон «басмачылар», «кулактар» деген ярлык менен жабыркаган жердештерибизди толук бойдон алар абдан адилеттүү адамдар болгон, алар кыргыздын чыныгы каймактары (элиталары), алар кедей-кембагалдарга ырайымдуу мамиле кылышкан дегенден алысмын.

Бирок, алардын арасында чындап эле кедей-кембагалдарга, жарды-жалчыларга кайрымдуу болгон, азыркы тил менен айтканда жумушсуздарды жумуш орундары менен камсыз кылган (малын кайтарткан ж.б.), 30-жылдагыдай чоң ачарчылыкта өзүнүн уруусун болсо дагы тамак-аш, кийим-кече ж.б. менен камсыздашкандары дагы абдан чоң эрдик болгон десек болот.

Бүгүнкү күндөгү көз караш менен караганда ар бир адамдын жеке менчиги мыйзам тарабынан корголуп, ал кол тийгис болуп саналат. Капиталисттик өлкөлөрдөгү практиканы карай турган болсок, ар бир адам өзүнүн акыл эмгегине, жөндөмүнө жараша жашоого мүмкүнчүлүгү болот, т.а. кимдин жашоого жөндөмдүүлүгү жогору болсо, ал татыктуу, кыйналбай комфортабелдүү жашайт, ал эми, кимдин жашоого жөндөмдүүлүгү пассивдүү болсо (жалко ж.б.у.с.) ал адам, акыл эмгеги менен жашаган адамга сөзсүз кызмат кылаарын дүйнөлүк практика далилдеген.

Мына ушул өнүттөн караганда, эмне үчүн ошол мезгилдеги Кеңеш бийлиги өгөйлөгөн кулактардын, орто дыйкандардын эсебинен кедей-кембагалдар жашаш керек? Эмне үчүн жеке менчик ээлери болгон кулактардын мал-мүлкү, жери ж.б. байлыгы мамлекеттин менчигине алыныш керек? Ушунун өзүн акыйкаттуу саясат болгон десек болобу?

Эгерде, бүгүнкү күндө байлардын, бизнесмендердин, бийлик төбөлдөрүнүн, дин кызматкерлеринин ж.б. жеке менчигин мамлекеттин менчигине бергиле, бай-кедей деген болбош керек, б.а. социализмдин баалуулуктарын таңууласак эмне болоорун айтпасак да белгилүү.

Кеңеш Өкмөтүнүн калктын каймактарына каршы саясаты ошол кездеги караңгы, кедей-кембагал элдин колдоосу жана өздөрү атаган басмачылар менен кулактардын санынын абдан эле аздыгынан пайдаланышкан десек болот.

1914-1918-жылдардагы дүйнөлүк биринчи согуштун, 1918-1920-жылдардагы жарандык согуштун, XIX кылымдын аягында башталган Борбордук Азия үчүн болгон англо-орус атаандашуусунун кесепеттери Кыргызстанга да чоң кедергесин тийгизип, анын натыйжасында эл экиге бөлүнүп, ак гвардиячылар, кызыл гвардиячылар болушту. Кеңеш Өкмөтүнүн саясатына баш ийбейбиз, биз өзүнчө өлкө куруп жашайбыз, ким Кеңеш Өкмөтүнө кызмат кылса аны саткынчы катары карагандарды, Кеңеш Өкмөтүнө кызмат кылгандарды жана алардын лидерлерин өлтүргөндөрдү басмачылар, ак гвардиячылар деп аташып, алардын лидерлерин баш кылып жок кылышты.

Калктын каймактарын жок кылууга ошол кездеги Кыргыз АОнун, Кыргыз АССРинин, Кыргыз ССРинин айрым бир жетекчилеринин дагы абдан чоң орду болгон. Алардын ар бири ошол кездеги системаны шылтоолошуп, өздөрүнүн жеке керт баштарын, кызматтык карьераларын, үй-бүлөөлөрүн ойлошуп, Кеңеш Өкмөтүнө кошомат кылуулары, көрсөтүлгөн пландарды ашыгы менен убактысынан мурда аткаруулары, бөрк ал десе баш алган сыяктуу саясаттары, 1937-1938-жылдардагы кандуу репрессиянын курмандыктары болуу менен жыйынтыкталды.

1937-1938-жылдардагы кандуу репрессияларды биз көпчүлүк учурда саясий өңүттө карап, алар улутчулдар болушкандыктары, тигил же бул оппозициялык партияларга тиешелери бар болгондуктары ж.б. у.с. себептер менен репрессияланышып, атылган деп билебиз.

Биздин ошол кездеги калкыбыздын каймактарынын каймактары болгон жетекчилерибиздин көрсөтмөлөрү менен байлар, манаптар, бийлер, казылар, молдолор, соодагерлер сот жоопторуна тартылышып өлкөнүн ичинде бир аймактан экинчи аймакка жана өлкөдөн сырткаркы аймактарга сүргүнгө айдалышкан.

Ал эми, Кеңеш Өкмөтү кийин сүргүнгө айдаткандардын (жергиликтүү жетекчилердин) өздөрүн репрессиялашып, атып жок кылышты. Ошентип жогоруда белгилеп өткөндөй 15 союздук республиканын башын бириктирип, 69 жыл СССР деген державаны кармоого жетишишти.

Эми сөз башынан болсун. 1924-жылдын 14-октябрында РСФСРдын курамында түзүлгөн Кара Кыргыз АОунда жалпы канча калк жашаган жана анын этникалык курамы кандай болгон? Калктын канча пайызын Кеңеш бийлиги өгөйлөгөн кулак чарбалары түзгөн? Деги эле кулак деген сөз кайдан чыкты?, мына ушул ж.б. сурооорго жооп издеп көрсөк.

1924-жылы 14-октябрда РСФСРдын курамында түзүлгөн Кара Кыргыз автономиялуу облусунун калкынын саны 828 300 адамды түзүп, анын 63,5%ын кыргыздар, 16,8%ын орустар, 15,4%ын өзбектер, 4,3%ын башка улуттар түзсө, салык эсебинин маалымматтары боюнча, 1928-1929-жылдарда Кыргызстанда 3 406 же болбосо жалпы калктын 1,8 пайызын түзгөн гана кулак чарбасы болгон.

Сүрөттүн автордук укугу j.botonoyev
Image caption Шабдан Жантаевдин уулдары: Самудин Шабданов (биринчи катарда солдон экинчи), Кемел Шабданов (экинчи катарда солдон биринчи), Мокуш Шабданов (2-турган).

Кулак - деген сөз кайдан чыкты?

Баардыгы болуп жеке капиталисттик укладдын үлүшүнө Кыргызстандын бардык дыйкан чарбасынын 3,6 пайызына туура келет. Директивалык документтерге ылайык республиканын бардык дыйкан чарбасынын 3-5 % кулакка тартылган. Бул тапшырманы аткаруу жана ашыра аткаруу үчүн бийликтин жергиликтүү органдары фактыларды атайылап бурмалоо менен иш жүргүзүшкөндүгү, керектүү сандагы «кулак чарбаларын» «издешкендиги жана табышкандыгы» түшүнүктүү. Натыйжада орто чарбалардын кыйла бөлүгү кулакка тартылган. Бул деген сөз, ошол кездеги бийликтин кошоматчылык, акыйкатсыз саясат жүргүзгөнүнөн кабар берет.

20-30-жылдары кулак чарбаларына мамлекет кандай мамиле кылган? деген суроо чындыгында кызыгууну жаратат. Кулактарды колхоз-совхоздордон тазалап, өлкөдөн сырткары депортациялоодо атайын токтомдорду чыгарышып, директиваларды кабыл алышып, ошонун негизинде иш алып барышкан.

Мисалы, 1931-жылы 29-июнда ВКП (б) БКнын Орто Азиялык бюросу "Кулак чарбаларын көчүрүү жөнүндө" директивасы чыккан. Директивага ылайык августан - сентябрга чейинки аралыкта Орто Азиядан Украинага, Түндүк Кавказга 6 миң кулак чарбалары көчүрүлсө, анын 700 дөн ашыгын Кыргызстандык кулак чарбалары түзгөн. 1932-жылдын 3-декабрындагы ВКП (б) нын Кыргыз Обкомунун "Колхоздорду кулак жана бай-манаптардан тазалоо жөнүндө" токтому да коллективдүү чарбалардын социалдык курамын бай-манап жана кулак чарбаларынан тазалоодо абдан чоң мааниге ээ болгон.

Кыргыз айылдарында кулакка тартуу процесси кандай ишке ашты?

1927-1928-жылдардагы жер - суу реформаларынын башталышы менен антиэлиталык депортациялар же кулака тартуу процесси коштолгон.

Сүрөттүн автордук укугу j.botonoyev
Image caption Боогачы Жакыпбек уулу, жубайы Асел жана Кемел Шабдан уулу (ортодо турганы). Сүрөт Оренбург шаарында 1929-30-жылдарда тартылган.

1927-жылы 15-декабрда Жалал-Абад кантонунун Көкарт волостунда өткөн активисттердин жыйынында Алимбеков аттуу байдын 134 танап сугарма жана 40 танап кайрак жери тартылып алынса, 16-декабрда Көк-Жаңгак кыштагында 3 бай чарбасы ликвидацияланып, алардын 99 гектар сугарма жана 142 гектар кайрак жери, айыл чарба инвентарлары жана курулуштары тартылып алынган. Ошол жылдын 21-22-декабрында ошол эле кыштакта дагы 12 бай чарбаларынын мал-мүлкү конфискацияланган. Ошентип, жалпы 15 бай чарбасынан 2160 танап сугарма жана 2007 танап кайрак жери тартылып алынган.

Ал эми, Багыш айылдык кеңешинде 27 бай чарбасы ликвидацияланган. Жалпысынан 1927-жылдын 14-декабрынан - 27-декабрына чейин райондо биринчи Көкарт волостунда (Багыш, Үчмалай, Таран-Базар айылдык кеңештеринде) 46 бай чарбалары ликвидацияланган.

Мындан сырткары Ош кантонунан 96 бай, 169 ири соодагер жана башка эмгекчи эмес чарбалар ликвидацияланган жана 2240 чарба жабыркаган. Жалал-Абад кантонунан 182 бай, 50 ири соодагер жана башка эмгекчи эмес чарбалар ликвидацияланган жана 1207 чарба жабыркаган. Ош жана Жалал-Абад кантонунан биригип жалпы 278 бай, 219 ири соодагер жана эмгекчи эмес чарбалар ликвидацияланган жана 3447 чарба жабыркаган.

1927-1928-жылдары жүргүзүлгөн жер-суу реформасы чындыгында, антиэлиталык депортациялардын биринчи этабы болгон десек туура болот.

Ал эми 1929-жылдан 1934-35-жылдарга чейинки мезгил бул экинчи этап, 1936-37-38-жылдардагы кандуу репрессиялар антиэлиталык депортациялардын үчүнчү этабын толуктайт десек жаңылышпайбыз.

Тарыхта баарыбызга маалым болгондой 1937-1938-жылдардагы кандуу репрессиялардын курмандыктары так ушул 1927-1935-жылдары антисоветтик элементтер, кулак чарбалары деп аталып депортациялангандардын балдары, же болбосо ата-теги бай-манап, кулак, молдо болгон деген жалаалар репрессиялангандардын бирден-бир айыбы катары угузулган.

Антиэлиталык депортациялардын экинчи этабы бул чындыгында 1929-жылдын жай айларында И. Сталин "туташ коллективдештирүүнүн" ураанын жарыялаган. 1930-жылы 5-январда ВКП (б) Борбордук Комитети

"Коллективдештирүүнүн темпи жана колхоз курулушуна мамлекеттик жардам көрсөтүүнүн чаралары жөнүндө" токтом кабыл алган. Анда коллективдештирүүнүн мөөнөтү бекитилип, ал сталиндик административдик-буйрукчул системанын жетекчилиги алдында жүргүзүлгөн.

1930-жылы январь-февраль айларында коллективдештирүү өтө тез темп менен жүргүзүлүп, 1929-жылы дыйкандардын 6,6% гана колхоздорго кирген болсо, 1930-жылдын мартында бул көрсөткүч 37,2% га жеткен.

Бирок, Сталиндин мындай административдик-буйрукчул системасынын алкагында күч колдонуп мажбурлоо жолу менен жүргүзүлгөн коллективдештирүү саясатына каршы болгон, колунда бар оокаттуу үй-бүлөөлөрдү (бай-манаптарды), дин өкүлдөрүн антисоветтик элементтер, кулак чарбалары катары эсептеп депортациялашкан.

Жогоруда белгилегендей, 1929-жылы жарыяланган Сталиндин"Туташ коллективдештирүү" ураанынын алкагында ошол (1929-жыл) 29-сентябрында Кыргыз АССРинен сырткары көчүрүлө турган 44 бай-манаптын тизмеси такталып, "жашыруун" документ катары сакталган. Мына ошол 44 бай-манаптын ичинде Нарын кантонунун Шаркыратма волостунда жашаган атактуу Боогачы Жакыпбеков дагы болгон. Бул адам белгилүү акын, комузчу экенин жалпы эл билгени менен бүгүнкү күндө анын өзүнүн жана аялынын сүрөтүн көргөн адамдар дээрлик жок десек жаңылышпайбыз.

Боогачы Жакыпбеков менен бирге Нарын кантонунун ар кайсы волосторунан жалпы 12 үй-бүлө Россиянын Оренбург шаарына айдалышкан. Боогачы ата менен бирге анын аялы Асель апа дагы кошо айдалган.

Image caption Жолдошбек Бөтөнөев,тарых илимдеринин кандидаты, ОшМУнун доценти

Тектеш темалар