«Көлөм дагы маанилүү»: Кандай жаныбарлар тукум курут болуу коркунучунда?

Изилдөөдө эң көлөмдүү жана эң майда жаныбарлар тукум курут болуу коркунучуна кабылары айтылат. Сүрөттүн автордук укугу Getty Images
Image caption Изилдөөдө эң көлөмдүү жана эң майда жаныбарлар тукум курут болуу коркунучуна кабылары айтылат.

Эң көлөмдүү жана эң чакан жаныбарлар тукум курут болуп кетүү коркунучуна бат кабылышат. Бул тууралуу АКШда өткөн жаңы иликтөөдө айтылды.

Омурткалуулардын жок болуп кетүү кооптуулугу тууралуу айтканда, албетте, көлөм дагы маанилүү. Орточо көлөмдөгү омурткалууларды жок болуп кетүү кооптуулугу аз. Дээрлик мындай коркунуч да жок.

Иликтөөчүлөрдүн айтымында, омурткалууларды сактап калуу аракеттерин салмак бирдигине карап күчөтүү керек. Айталы, тараза ташынын эң оорунан, эң жеңилин көздөй же тескерсинче.

Чоң көлөмдөгү жаныбарлар аңчылардын бутасына көп илинишет. Кичинекей түрлөрү айлана-чөйрөнүн булганышы, токойлордун кыйылышынан жапа чегишет.

«Эң көлөмдүү омурткалууларга чоң коркунуч бул кишилер тарабынан жасалат»,-дейт иликтөөчүлөр. Иликтөөнү АКШнын Орегон университетинин экология боюнча профессору Билл Риппл жетектеди.

Сүрөттүн автордук укугу R Hutterer
Image caption Мыйзамсыз балык уулоо балка тумшук акуланы жок болуп кетүү коркунучуна кептеген.

«Ошол эле учурда көлөмү өтө чакан болгон жаныбарлардын байырлаган аймагы чектелүү болуп, бул анын жок болуп кетишин шарттаган коркунучтардын бири. Алар байырлаган жерлердин деградация болушу өлүп жок болуусуна алып келет».

Иликтөөчүлөрдүн маалыматына караганда, жаныбарлар көп санда өлүмгө учурап жатышат. Мындай көрсөткүчтөр акыр аягы бүтүндөй биологиялык түрлөрдүн жок болуп кетүүсүнө алып келиши мүмкүн.

Сүрөттүн автордук укугу Dave Young
Image caption Иликтөөчүлөр майда жаныбардларды коргоого жетиштүү көңүл бурулбай жатканын белгилешкен.

Ушул жагдай окумуштууларды жаныбарларды өлүм-житимге алып келип жаткан негизги факторлорду иликтөөгө түрттү. Негизги жагдайлардын бири катары алардын көлөмүнүн иликтенип жатышы ошондон.

Чоң көлөмдөгү жаныбарлар, айталы пил, арстан, керик сыяктуулардын сүрөттөрү экологиялык кыймылдардын активисттери тарабынан колдонулуп жүрөт. Булар көптөн бери эле жаратылышты коргоочулардын көзөмөлүндө.

Бирок көп учурда көз жаздымда калган жаныбарлар дагы көп. Бака, кескелдирик сыяктуу майда жаныбарлардын алалы. Алар көңүл буруу аз.

«Менин көз карашымда баарынан мурун ушул кичинекей көлөмдөгү жаныбарларга көңүл буруу зарыл. Анткени чоң көлөмдөгү омурткалуулар чоң популярдуулукка ээ. Ошол учурда кичинекей көлөмдөгүлөргө бул жетишпейт»,-деп кошумчалады профессор Риппл.

Сүрөттүн автордук укугу R Hutterer
Image caption Канардык ак тиштин таралуу аймагы чектелген жана ал тукум курут болуу коркунучунда турат.

Иликтөөдө АКШ, Британиия, Швейцария жана Австралия окумуштуулары омурткалуулардын салмак ченине салыштырып көрүп, 25ке жакын түрү жок болуу коркунучунда деген тыянакка келишкен.

Эл аралык жаратылышты коргоо бирикмесинин Кызыл китебиндеги баа боюнча иликтөөгө алынган 4 миңге чукул түрү тукум-курут болуп кетүү коркунучунда турат.

Иликтөө жыйынтыгында омурткалуулардын эң көлөмдүүсү жана эң чаканы кайсыл жерде жана кандай шартта, сууда, кургакта, дарыяда, океанда, тоодо, токойдо жашаган айырмасына карабастан жок болуп кетүү коркунучунда деп айтылат.

Жок болуп кетүү коркунучун жараткан факторлордун ичинде бөлүп көрсөтө турганы төмөнкүлөр:

  • Тартипке салынган жана башаламан балык уулоо
  • Аңчылык жана капкандардын чыгарылышы, анын кеңири сатылышы

Коркунуч жараткан булактар:

  • Көлдөрдүн жана дарыялардын, суулардын булганышы
  • Айыл чарбасы
  • Токойлорду кыйуу
  • Кен байлыгы бар аймактарды иштетүү
Сүрөттүн автордук укугу Factcatdog
Image caption Бавардык көр чычкан кемирүүчүлөрдүн жок болуп бараткан бир түрү.

«Жыйынтыктап айтканда, жапайы жаныбарлардын этин колдонуунун дүйнөлүк деңгээлде кыскарышы, аңчылыктын, балык уулоо жана жаныбарлар үчүн капкандарды чыгарууну азайткан негизги кадам болуп эсептелмек» деп белгиленген америкалык Proceedings of the National Academy of Sciences илимий журналына жарыяланган иликтөөнүн соңунда.

Жок болуп кетүү, кырылуу табигый жараян катары да каралышы мүмкүн. Бирок иликтөөчүлөрдүн болжолдуу баасында азыркы учурда биологиялык түрлөрдүн жок болуп кетүүсү нормалдуу ыргактан жүз эсеге ашып түшүүдө. (AbA)

Тектеш темалар