د ماشوم ادبیاتو نوي ۸۰ کتابونه افغان ماشوم ته څه لري؟

Image caption افغان لیکوال او کره کتونکی محب زغم وایي، دا ډول کتابونه له زدکړو سره د ماشوم مینه زیاتوي.

د ماشومانو ملاتړې موسسې (سېو د چلډرن) په دې وروستیو کې په یو ځای اتیا کتابونه د ماشومانو لپاره چاپ کړي چې د کابل، ننګرهار، بلخ او کندوز په ګډون په یوولسو ولایتونو کې پر ښوونځیو وېشل کېږي.

د دې ادارې د ښوونې او روزنې برخې سلاکار بهیر ویاړ وايي، هر یو کتاب یې تر څلور نیم زرو ټوکو پورې چاپ کړی دی.

د نوموړي په خبره، کتابونه پر ښوونیزو ادارو سربېره په کلیو کې هم وېشل کېږي.

"هر ولایت کې له سلو تر دریو سوو کورنیو ته هم دا کتابونه ويشو، د کلي ماشومان به راځي او دا کتابونه به لولي".

* د سبا ماشوم روزل

* جرمني کې افغان ماشوم روزل

* لمر ته جوړ، نور ناروغ ماشومان

دا کتابونه په څلورو کټګوریو یا برخو وېشل شوي، لومړۍ کټګوري له ښوونځي مخکې هلکانو لپاره لیکل شوې، چې وړکتون کې زدکړې کوي.

دویمه کټګوري د اول او دویم، دریمه کنګوري د دریم او څلورم او څلورمه کټګوري کتابونه د پنځم او شپږم ټولګي د زدکوونکو لپاره لیکل شوي دي.

د کټګوریو له مخې د کتابونو متن ساده او اسان لیکل شوی دی، دا ډول د لومړۍ کټګورۍ کتابونه ډېر کم متن لري، خو ګام په ګام دا متن تر څلورمې کټګورۍ زیات شوی دی.

د بېلګې په ډول د لومړۍ کټګورۍ کتاب (د فیل بچی) په ۱۳ مخونو کې لیکل شوی او د کیسې ټول متن نږدې ۲۰۰ کلیمې دی.

د فیل بچی

Image caption دا کتابونه له یو بل سره خواخوږي، مرسته او د متفاوتو فکرونو زغملو ته ماشومان هڅوي.

"د فیل بچی له خپلې مور سره یوه نوي ځنګله ته کډه وکړه. د فیل بچي په نوي ځنګله کې د لوبو لپاره ملګري نه درلودل.

یو سهار یې د هوسۍ، سویې او کارغه بچیان په لوبو ولیدل. د فیل بچي له هغوی څخه وغوښتل چې دی هم ور سره ملګری شي او په ګډه سره لوبې وکړي.

د کارغه بچی واولوت، نارې یې کړې، کاغ ،کاغ، کاغ. زه الوتی شم.

د هوسۍ بچي د فیل بچي ته وویل: زه او سوی هم په مڼده کې تیز یو، خو ته هیڅ کمال نه لرې، ښایسته هم نه یې، ځکه دې په لوبه کې نه نیسو.

د فیل بچی خواشینی له هغه ځایه روان شو. بله ورځ تېز باران ورېده او سیلاب راغی، یوه غڼه ونه چپه شوه. اوبه د هوسۍ، سویې او کارغه د بچیانو کارونو ته ور وختې، دوی چیغې وهلې. ونې د سیلاو د اوبو د تللو مخه ونیوه. ناڅاپه د فیل بچی راغی او په خپل خرطوم یې ونه لرې کړه.

د هوسۍ، سویې او کارغه بچیانو د فیل له بچي بښنه وغوښته.

کارغه نارې کړې: کاغ، کاغ، کاغ، په نورو پورې خندا ښه نه ده، ځکه هر چا ته خدای داسې یو کمال ور کړی چې نور یې نه لري".

دا کتابونه پر کومو موضوعاتو لیکل شوي؟

Image caption دا اتیا کتابونه په ۱۱ ولایتونو کې وېشل کېږي.

افغان لیکوال او کره کتونکی محب زغم چې د دې لړۍ د کیسو د غوراوي بهیر یې له نږدې څارلی وايي، دا کتابونه یوه له بل سره پر خواخوږي، له بل سره پر مرسته، د متفاوتو مفکورو پر زغملو را څرخي.

د هغه په خبره، له چاپیریال سره خواخوږي او مینه، د چاپېریال خوندي او پاک ساتل او له ونو، بوټو او ژوو سره خواخوږي هم د دې کتابونو موضوع ده: "ځکه موږ پوهېږو، چې انسان په داسې نړۍ کې اوسېږي، چې دغه ټول ژوي، ونې، بوټي او نور سره تړلي او یو ته زیان رسول په لویه کې دغه ټول ځنځیر ته زیان رسول دي، دا هغه موضوعات دي چې ماشوم یې باید زده کړي".

د ماشوم ادبیات کوچنیانو ته څه ګټې لري؟

نوموړی وايي، که دا کتابونه بیا بیا چاپېږي او ماشومان یې لولي او دا لړۍ روانه وي راتلونکی ماشوم به تر ننني ماشوم توپیر ولري.

د ښاغلي زغم په خبره، د ماشوم ادبیاتو کتابونه له زدکړو سره د ماشوم مینه زیاتوي او فکر یې وده کوي.

"ماشومانو ته د کتابونو چاپول څو ګټې لري، یو دا چې ماشوم کیسې ته اړتیا لري، تخیل یې روزي، تخیل ته یې وده ور کوي، استدلال منطق او تفکر پکې پیاوړي کوي".

د نوموړي په اند، د داسې کتابونو په لوستلو سره د ماشوم له لیک لوست سره مینه زیاتېږي: "هغه کتاب چې کیسه او شعر لري، ماشوم ته په زړه پورې وي، ځکه یې له نورو کتابونو سره مینه زیاتېږي، دا کتابونه رنګه وي، په مټ یې ماشوم مختلف رنګونه پېژني، د شیانو د جسامت په هکله غیر شعوري فکر پیدا کوي، د شکلونو او ادعدادو باره کې هم معلومات ترلاسه کوي".

* ماشومان او ځینې ټولنیز ارزښتونه

* مینه د ماشومانو په ذهني وده کې مرسته کوي

* د ډيلي چاپېريال پالونکي ماشومان

هغه دا هم وايي، د ماشوم ادبیاتو په لوستلو سره سره ماشوم د ژبې مهارتونه زده کوي، د کلیمو او جملو جوړښت پېژني، که یې لویان ورته لولي د کلیمو سم تلفظ زدکوي او هم نوې کلیمې زده کوي چې ور سره د لغاتو پانګه زیاتېږي.

د ښاغلي زغم په خبره، هغه ماشوم چې دا کتابونه لولي تر هغه ماشوم یې د زدکړې مهارتونه ښه وي، چې دا کتابونه ورته نه رسېږي:

"د مکتب کتابونه وچ وي، د ماشوم زړه ور سره تنګېږي، خو دا کتابونه په زړه پورې دي، ماشوم یې په شوق لولي، ځکه یې لیک لوست ور سره ښه کېږي. فکر او خیال یې وده کوي او ټولنیز مهارتونه، د عواطفو څرګندولو او احساساتو کنټرول یې تر هغو ماشومانو ښه وي، چې دا کتابونه ور ته نه رسېږي".

د ژباړې اغېز

د انځور حقوق Sadiq Badar
Image caption شاعر، لیکوال او کره کتونکی صدیق بدر په کتابونو کې د ژباړې اغېز د ماشومانو لپاره ډېر زیامنوونکی بولي.

په دې کتابونو کې ځینې ژباړل شوي هم دي، چې تر ډېره لوستونکی فکر کوي، لیکل شوي به وي، خو بیا یې هم په ځینې برخو کې د ژباړې اغېز شته. لکه: مهربانه پانډه ته تل نورو ته خوښي ور بښې. مهربانه پانډا سوی ته سلام ور کړ. مور ته یې وعده ور کړه.

خو پښتو کې و ایو: مهربان پانډا ته تل نور خوشالوې. مهربان پانډا سوی ته سلام وکړ. له مور سره یې وعده وکړه.

شاعر او لیکوال صدیق بدر وايي، پښتانه ژباړن ډېر ځلې د خپلې ژبې جوړښت ته د کتلو پر ځای د ژباړل کېدونکې ژبې په اغېز دا ډول تېروتنې کوي.

نوموړی د بېلګې په ډول وايي، که په دري ژبه کې وايي تو میتواني به بازار بروید، نو پښتو کې یې کټ مټ همداسې ژباړي ته کولی شې بازار ته لاړ شې، خو پښتو اصلي بڼه یې د اده چې ته بازار ته تللی شې:

"د ماشومانو په کتابونو کې د ژباړې اغېز لا ډېر تاوان لري، دا زموږ ژبې ته تاوان رسوي، زموږ ماشومانو ته ژبه سختوي، ماشومان چې دا ډول جملې لولي، نو زده کول یې ورته سخت وي او په یوه جمله کې د ګڼو کلیمو راوړل پر ذهن بوج پرېوځي او ماشوم ډېرې کلیمې په یو ځای نشي یادولی".

* د جګړو ماشومان

* خوشاله کوچنيان

ځینې کلیمې پښتو کې شته، خو دري کې نشته، مګر د ژباړې په اغېز پښتو کلیمې پرېښودل شوې او ژباړلي عبارتونه راوړل شوي دي.

لکه: ناڅاپه یې سترګې د شاتو د مچیو په ځاله ولګېدې، مسکی شو او د شاتو د مچیو د ځالې په لور ورغی.

دري کې زنبور هم غومبسو ته وايي هم مچیو ته، خو پښتو کې د غومبسو لپاره ډېر نومونه شته او مچۍ هغه څه ته وايي، چې ګبین کوي. پکار و، یواځې مچۍ لیکل شوې وی او له مچیو سره د ګبین یا شاتو راوړلو ته اړتیا نه وه.

بل دا چې دري کې د مچیو ځاله ځکه وايي، چې مشخص نوم ورته نه لري، خو پښتو کې د مچیو ځالې ته ټمبکه وايي. پکار و، د مچیو ځالې پر ځای ټمبکه لیکل شوې وی.

په دغه ډول ژباړې سره د پښتو ټمبکه کلیمه هېږیږي او د شاتو مچۍ په راوړلو سره ممکن ماشوم فکر وکړي چې مچۍ نور ډولونه هم لري چې ځینې یې ګبین کوي او ځینې هم نه.

نږدې، نیږدې او نژدې

د انځور حقوق Baheer
Image caption بهیر ویاړ( ښي اړخ ته) وايي، نورو ولایتونو ته هم د دې کتابونو د وېش لړۍ غځول غواړي.

که څه هم دا اتیا کتابونه د لسګونو لیکوالو د زیار مېوه ده، خو تر ډېره یو ډول املا لري، مګر د نږدې او کېناستل په ګډون ځینې پښتو کلیمې درې ډوله لیکل شوې.

اسمان، ارمان ،ازار، اسان او نورو کلیمو ته مد ور کړل شوی دی. غوسه او غوصه، بښنه او بخښنه یې هم ورته بلېګې دي.

د ماشوم ملاتړې موسسې د ښوونې او روزنې برخې سلاکار بهیر ویاړ وايي، دا ډول ستونزې به ډېرې کمې وي، خو په راتلونکي چاپ کې یې مخنیوی غواړي.